Markette Etiket Okuma Kartı: Paketli Üründe Beş Adım
Kısa cevap
Etiket okurken önce ürünün adına ve içindekiler listesine bakın; bileşenler en çoktan en aza sıralanır. Sonra şekerin farklı adlarını arayın, beslenme tablosunu 100 g sütununda karşılaştırın ve tarihi kontrol edin. Ön yüzdeki “az yağlı”, “şekersiz” gibi ifadeler yönetmelikteki koşullara bağlıdır. Bu sayfadaki kart yazdırılır, hiçbir şey kaydedilmez.
Etiket neden okunur?
Paketli bir ürünün içinde ne olduğunu, ne kadar dayanacağını ve kimin ürettiğini gösteren tek yer etikettir. Türkiye Beslenme Rehberi etiketleri gıdaların “kimlik kartı” olarak tanımlar ve alışverişte bileşenler listesi ile besin ögesi tablosuna bakılmasını önerir (TÜBER 2022). Bu sayfa o önerinin markette uygulanabilir hâlidir: önce beş adım, sonra ön yüzdeki ifadelerin anlamı, en sonda yazdırıp cüzdanınıza koyabileceğiniz kart.
Etiket okumak bir ürünü “iyi” ya da “kötü” diye damgalamak için değil, aynı raftaki benzer ürünleri karşılaştırmak içindir. Rehber de doymuş yağı azaltmanın kolay yollarından birinin benzer ürünlerin etiketini karşılaştırmak olduğunu yazar (TÜBER 2022).
Etikette hangi bilgiler zorunlu?
Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği'ne göre ambalajlı gıdanın etiketinde şu bilgiler aranır (Etiketleme Yönetmeliği, 2017; TÜBER 2022):
gıdanın adı ve net miktarı,
bileşenler listesi (içindekiler) ve alerjiye ya da intoleransa yol açan maddeler,
son tüketim tarihi ya da tavsiye edilen tüketim tarihi,
özel saklama ve kullanım koşulları,
üreticinin adı ya da ticari unvanı ve adresi, işletme kayıt numarası ya da tanımlama işareti, menşe ülke,
beslenme bildirimi (enerji, yağ, doymuş yağ, karbonhidrat, şekerler, protein ve tuz).
Beş adımda etiket okuma
Ürünün adına bakın. Ön yüzdeki büyük resim değil, ürünün adı ne olduğunu söyler. Net miktar, iki paketi gramla karşılaştırmanızı sağlar.
İçindekiler listesini okuyun. Bileşenler, üretimde kullanılan miktara göre en çoktan en aza sıralanır (Etiketleme Yönetmeliği, 2017). Listenin başındaki birkaç bileşen ürünün büyük kısmını oluşturur; liste kısa ve tanıdık adlardan oluşuyorsa ürünü anlamak kolaylaşır (önerimiz).
Şekerin farklı adlarını tanıyın. İçindekilerde şeker tek bir adla yazılmayabilir. Rehberin saydığı adlardan bazıları: kahverengi şeker, mısır şurubu, yüksek früktozlu mısır şurubu, glukoz şurubu, invert şeker, malt şekeri, melas, meyve suyu konsantresi, bal, dekstroz, früktoz, glikoz, maltoz, sukroz (TÜBER 2022). Listede bunlardan birkaçı birlikte geçiyorsa ürüne birden fazla yoldan şeker eklenmiştir.
Beslenme bildirimini 100 g'a göre karşılaştırın. Tablodaki değerler 100 g ya da 100 mL içindir; porsiyon değeri de yazılabilir. Karşılaştırmayı her zaman 100 g sütununda yapın, çünkü üreticilerin porsiyon tanımı farklı olabilir. Etikette sodyum yazıyorsa yaklaşık tuz miktarı için sodyumu 2,5 ile çarpın. Bu çarpan, Dünya Sağlık Örgütü'nün “1 g tuz 400 mg sodyuma eşittir” çevirisinden gelir (DSÖ, 2026); etiketteki yuvarlamalar yüzünden sonuç yaklaşıktır.
Tarihe ve saklama koşuluna bakın. Et ve süt ürünleri gibi çabuk bozulan gıdalarda son tüketim tarihi, öbür gıdalarda tavsiye edilen tüketim tarihi yazar; ikisi aynı şey değildir (TÜBER 2022). Hayvansal gıdalarda oval tanımlama işareti, öbür gıdalarda işletme kayıt numarası aranır.
100 g'da ne kadar şeker “yüksek” sayılır?
Türkiye Beslenme Rehberi ambalajlı ürünler için şu ölçüyü verir (TÜBER 2022). Bu ölçü bir ürünü yasaklamak için değil, iki ürünü yan yana koyduğunuzda hangisinin daha şekerli olduğunu görmek içindir.
Ürün
Düşük şekerli
Yüksek şekerli
Yiyecek (100 g)
5 g'dan az
22,5 g'dan fazla
İçecek (100 mL)
2,5 g'dan az
11 g'dan fazla
Ön yüzdeki ifadeler ne anlama gelir?
“Az yağlı”, “şekersiz”, “lif kaynağı” gibi ifadelere beslenme beyanı denir ve her biri Türk Gıda Kodeksi Beslenme ve Sağlık Beyanları Yönetmeliği'nin Ek-1'inde bir koşula bağlıdır. Sık görülenler aşağıda (Beyanlar Yönetmeliği, 2017; TÜBER 2022):
Ambalajda yazan
Karşılaması gereken koşul
Düşük yağ / az yağlı
Katı gıdada 100 g'da en fazla 3 g, sıvıda 100 mL'de en fazla 1,5 g yağ
Yağsız
100 g ya da 100 mL'de en fazla 0,5 g yağ
Az şekerli / düşük şeker
Katı gıdada 100 g'da en fazla 5 g, sıvıda 100 mL'de en fazla 2,5 g şeker
Şekersiz
100 g ya da 100 mL'de en fazla 0,5 g şeker
İlave şeker içermez
Şeker ya da tatlandırma amacıyla eklenmiş başka bir gıda yok; ürünün kendisinde şeker varsa etikette “doğal olarak şeker içerir” yazar
Az tuzlu / düşük tuz
100 g ya da 100 mL'de en fazla 0,31 g tuz (0,12 g sodyum)
Sodyumsuz / tuzsuz
100 g ya da 100 mL'de en fazla 0,013 g tuz (0,005 g sodyum)
Lif kaynağı
100 g'da en az 3 g ya da 100 kcal'de en az 1,5 g lif (yüksek lif: 6 g ya da 3 g)
Protein kaynağı
Enerjinin en az %12'si proteinden (yüksek protein: en az %20)
Azaltılmış / daha az
Enerjide ya da besin ögesinde benzer ürüne göre en az %30 azalma (sodyum ya da tuzda en az %25)
“Şekersiz” yazan bir bisküvi yine de un ve yağdan oluşur; “az yağlı” bir üründe şeker artırılmış olabilir. Bu yüzden ön yüzdeki ifadeyi gördükten sonra arka yüzdeki tabloyu da okuyun.
Alerji ya da intoleransınız varsa
Yönetmelikte en sık alerji yapan 14 madde sayılır ve bunlar etikette öbür bileşenlerden farklı yazılır, örneğin kalın harfle (TÜBER 2022). Tanısı konmuş bir gıda alerjiniz, çölyak hastalığınız ya da intoleransınız varsa hangi bileşenden ve “içerebilir” uyarılarından nasıl kaçınacağınızı hekiminize başvurarak netleştirin. Alerji ile intolerans arasındaki farkı besin intoleransı ile alerji farkı yazısında anlattık.
Etiketi okuduktan sonra
Etiketten çıkan bilgi alışveriş listesini kurmanıza yardım eder. Evde hangi ürünlerin hazır bulunacağını sağlıklı mutfak dolabı listesi yazısında, lif değerini nasıl artırabileceğinizi lif nasıl artırılır yazısında bulabilirsiniz. Ürün seçimini beslenmenin genel düzeni içinde düşünmek için fonksiyonel beslenmenin ilkeleri sayfasına bakın.
Rafta aynı türden iki ürünü yan yana tutun ve sırayla bakın. Kutuları işaretleyip yazdırabilir ya da boş yazdırıp kalemle kullanabilirsiniz. Hiçbir şey kaydedilmez.
Ürünün adı ne diyor? Net miktar kaç gram?
İçindekilerde ilk sırada ne var?
Şekerin farklı adlarından (şurup, dekstroz, früktoz, invert şeker, malt şekeri, melas) kaç tane geçiyor?
100 g'da şeker: 5 g'ın altında mı, 22,5 g'ın üstünde mi? (içecekte 2,5 g / 11 g)
100 g'da tuz ne kadar? Sodyum yazıyorsa yaklaşık tuz için 2,5 ile çarptım.
Doymuş yağı iki ürün arasında karşılaştırdım.
Ön yüzdeki “az”, “şekersiz”, “kaynağı” ifadesini arka yüzdeki tabloyla kontrol ettim.
Kalın yazılmış alerjen var mı?
Son tüketim mi, tavsiye edilen tüketim tarihi mi? Saklama koşulu ne?
İşletme kayıt numarası ya da tanımlama işareti var mı?
Ambalajda yazan
100 g (katı)
100 mL (sıvı)
Az şekerli
en fazla 5 g şeker
en fazla 2,5 g şeker
Az yağlı
en fazla 3 g yağ
en fazla 1,5 g yağ
Az tuzlu
en fazla 0,31 g tuz
en fazla 0,31 g tuz
Lif kaynağı
en az 3 g lif
—
Kaynak: Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER) 2022; Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme Yönetmeliği ve Beslenme ve Sağlık Beyanları Yönetmeliği (2017). Genel bilgilendirmedir, kişiye özel öneri değildir. Hekiminizin ya da diyetisyeninizin size verdiği öneri önce gelir; alerji, çölyak, böbrek hastalığı ya da diyabet gibi bir durumunuz varsa hekiminize başvurun.
Son tüketim tarihi ile tavsiye edilen tüketim tarihi aynı şey mi?
Hayır. Son tüketim tarihi et ve süt ürünleri gibi çabuk bozulan gıdalarda yazar; bu tarihten sonra ürün tüketilmez. Tavsiye edilen tüketim tarihi ise ürünün uygun koşulda saklandığında kendine has özelliklerini koruduğu süreyi gösterir. İki durumda da ambalajda yazan saklama koşuluna uyulması gerekir; açılmış ürünün süresi ayrıca kısalabilir.
Etikette sodyum yazıyor, tuzu nasıl hesaplarım?
Sodyum miktarını yaklaşık 2,5 ile çarpın. Dünya Sağlık Örgütü yetişkinlerde günlük tuzun 5 gramın altında tutulmasını önerir; bu yaklaşık 2 gram sodyuma denk gelir. Örneğin 100 gramında 0,4 gram sodyum bulunan bir ürün, yaklaşık 1 gram tuz içerir. Tansiyon ya da böbrek hastalığınız varsa size uygun miktar için hekiminize başvurun.
“Şekersiz” yazan ürünü istediğim kadar yiyebilir miyim?
Hayır, bu ifade yalnız şekerle ilgilidir. Şekersiz bir üründe 100 gramda en fazla 0,5 gram şeker bulunur; ama ürün yine un, yağ ve tatlandırıcı içerebilir. Enerji, yağ ve tuz değerleri arka yüzdeki tablodadır. Ön yüzdeki ifadeyi gördükten sonra tabloyu da okuyun ve aynı türden başka bir ürünle karşılaştırın.
Gıda alerjim var, etikette neye dikkat etmeliyim?
Yönetmelikte en sık alerji yapan 14 madde sayılır ve bunlar içindekiler listesinde öbür bileşenlerden farklı, çoğu zaman kalın harfle yazılır. Listeyi her alışverişte baştan okuyun, çünkü tarif değişebilir. Hangi maddeden ve “eser miktarda içerebilir” uyarılarından nasıl kaçınacağınızı netleştirmek için tanıyı koyan hekiminize başvurun.
Yanıtlar genel bilgilendirme amaçlıdır; kişisel değerlendirmenin yerine geçmez.
Sorunuz listede yok mu?
Listede olmayan sorularınızı WhatsApp'tan ya da iletişim formundan iletebilirsiniz.
Görüşmede evdeki ürünlerinize ve gündelik düzeninize birlikte bakılır. Bayraklı'daki ofiste ya da online görüşme için telefonla ya da WhatsApp'tan ulaşabilirsiniz.