Sağlıklı yağlar, doymamış yağ içeren besinlerdir: zeytinyağı, fındık yağı, ayçiçek ve mısırözü gibi sıvı yağlar, ceviz, fındık, badem ve yağlı balıklar. Tereyağı, kuyruk yağı ve iç yağı gibi katı yağlar doymuş yağ içerir; az kullanılır. Kısmen hidrojenlenmiş yağlardaki trans yağdan ise uzak durulur. Kolesterolünüz yüksekse yağ seçimini hekiminizle konuşun.
Sağlıklı yağlar, doymamış yağ içeren besinlerdir: zeytinyağı, fındık yağı, ayçiçek ve mısırözü gibi sıvı yağlar, ceviz, fındık, badem ve yağlı balıklar. Tereyağı, kuyruk yağı ve iç yağı gibi katı yağlar doymuş yağ içerir ve az kullanılır. Kısmen hidrojenlenmiş yağlarda bulunan trans yağdan ise kaçınılır. Dünya Sağlık Örgütü de Türkiye Beslenme Rehberi de aynı ayrımı yapar [1][2].
Sağlıklı yağlar hangileri? Yağ türleri listesi
Yağlar, içerdikleri yağ asitlerine göre gruplanır [1]. Hiçbir besin tek tür yağ içermez; her biri bu türlerin karışımıdır, ad ağır basan türe göre verilir.
| Yağ türü | Nerede bulunur? | Ne yapmalı? |
|---|---|---|
| Tekli doymamış | Zeytinyağı, fındık yağı, kanola yağı, fındık, zeytin | Günlük ana yağ |
| Çoklu doymamış | Ayçiçek, mısırözü ve soya yağı | Günlük kullanılır |
| Çoklu doymamış (omega-3) | Somon, uskumru, palamut, alabalık; ceviz, keten tohumu | Her hafta sofrada olsun |
| Doymuş | Tereyağı, iç yağı, kuyruk yağı, yağlı et, krema, peynir; hindistan cevizi ve palm yağı | Azaltılır |
| Trans | Kısmen hidrojenlenmiş yağlar; bazı margarinler, kızartmalar, paketli unlu mamuller | Kaçınılır |
Tablodaki besin örnekleri Türkiye Beslenme Rehberi ile Dünya Sağlık Örgütü'nün sağlıklı beslenme sayfasından alınmıştır [1][2].
Doymuş yağ ve trans yağ neden azaltılır?
MedlinePlus'a göre doymuş yağlar LDL ("kötü") kolesterolü yükseltir. Trans yağlar LDL'yi yükseltirken HDL ("iyi") kolesterolü düşürebilir [3]. Türkiye Beslenme Rehberi, doymuş yağ içeren besinlerin yerine doymamış yağ içerenlerin yenmesinin toplam kolesterolü ve LDL'yi azalttığını yazar [1].
Buradaki kilit sözcük "yerine"dir. Yemeğe fazladan zeytinyağı eklemek aynı sonucu vermez; yarar, katı yağın yerini sıvı yağın almasından gelir. Bütün yağ türlerinin enerjisi yüksektir [1]. Bir gram yağ 9 kalori verir; bu, karbonhidrat ve proteinin iki katından fazladır [3].
Günde ne kadar yağ yenmeli?
Türkiye Beslenme Rehberi günlük enerjinin %20-35'inin yağlardan gelmesini önerir. Bu, 2000 kalorilik bir beslenmede yaklaşık 44-77 gram yağ eder. Rakama yalnızca yemeğe koyduğunuz yağ değil, peynirin, etin, kuruyemişin ve hamur işinin içindeki "görünmez" yağ da dahildir [1].
- Doymuş yağ: rehbere ve Dünya Sağlık Örgütü'ne göre günlük enerjinin %10'unu geçmemelidir [1][2]. MedlinePlus daha sıkı bir sınır verir: %6'nın altı [3].
- Trans yağ: günlük enerjinin %1'ini geçmemelidir [1][2].
- Dağılım: rehber görünür yağ için pratik bir oran verir: 1 ölçü katı yağa karşılık 1 ölçü bitkisel sıvı yağ ve 1,5-2 ölçü zeytinyağı [1].
Yağı çok kısmak da hedef değildir. Yağ A, D, E ve K vitaminlerinin emilimi için gereklidir; vücudun kendisinin üretemediği yağ asitleri de yalnızca besinlerle alınır [2][3]. D vitamini kaynaklarını D vitamini hangi besinlerde var yazısında bulabilirsiniz.
Hangi yağ hangi yemekte kullanılır?
Aşağıdaki eşleştirme, kaynaklardaki "katı yağ yerine sıvı yağ" ilkesinin Türk mutfağına uyarlanmış hâlidir; kaynakların kendi listesi değildir [1][2].
- Salata, söğüş, zeytinyağlılar: zeytinyağı. Taze fasulye, barbunya, enginar ve pırasa gibi yemekler bu yağla pişer; salataya çiğ olarak eklenir.
- Tencere yemekleri ve çorbalar: zeytinyağı ya da ayçiçek, mısırözü, fındık yağı gibi bir sıvı yağ. Kıymalı ve etli yemeklerde etin kendi yağı çoğu zaman yeterlidir; üstüne ayrıca yağ koymak gerekmez.
- Pilav ve makarna: tereyağı yerine sıvı yağ ya da zeytinyağı; lezzet için tereyağı istiyorsanız miktarı küçültün.
- Kahvaltı: zeytin, ceviz, fındık ve zeytinyağı; tereyağı ve kaymak her günün değil, arada bir günün yiyeceği olsun.
- Kızartma: seyrek. Dünya Sağlık Örgütü kızartmak yerine buharda pişirmeyi ya da haşlamayı önerir [2]. Fırın, ızgara ve tencerede kendi suyuyla pişirme de aynı işi görür.
- Ara öğün: bir avuç çiğ kuruyemiş. Rehbere göre fındık ve cevizin 30 gramı bir porsiyondur [1].
- Balık: rehber haftada bir ila iki porsiyon (pişmiş 150-300 gram) balık önerir; somon, uskumru, palamut ve alabalık omega-3 bakımından zengindir [1].
Rehber, az miktarda bile trans yağ içeren bir yiyeceğin yemek hazırlanırken tekrar tekrar ısıtılmasının trans yağı artırabileceğini belirtir ve pişirme yöntemine dikkat edilmesini ister [1].
Balık yemeyenlerde omega-3 konusunu vegan beslenmede eksik kalabilecek besinler yazısında, tabağın genel kurgusunu iltihap karşıtı beslenme sayfasında anlattık.
Tereyağı mı, margarin mi, zeytinyağı mı?
MedlinePlus'ın yemek pişirme için önerisi açıktır: tereyağı ya da margarin yerine zeytinyağı veya kanola yağı kullanın. Margarin kullanılacaksa paket (sert) olan yerine kâse (yumuşak) olan seçilir; içindekiler listesinde "hidrojenize" ya da "kısmen hidrojenize" yağ yazan ürünler alınmaz [4]. Türkiye Beslenme Rehberi de yumuşak kâse margarinlerin günümüzde çok az trans yağ içerdiğini ya da hiç içermediğini, katı margarin yerine bunların tercih edilmesini yazar [1].
Tereyağı bu tabloda yasaklı bir besin değildir; doymuş yağ payını doldurduğu için az kullanılır. Sabah ekmeğe ince sürülen tereyağı ile her yemeğe eklenen bir kaşık tereyağı aynı şey değildir.
Yağ dışındaki gündelik değişimler için: bunun yerine bunu, değişim tablosu.
Hindistan cevizi yağı sağlıklı mı?
Hindistan cevizi yağı bitkisel olduğu için sık sık sağlıklı yağlar arasında anılır. Oysa hem Dünya Sağlık Örgütü hem MedlinePlus hindistan cevizi ve palm yağını doymuş yağ kaynakları arasında sayar [2][3]. Yani tereyağıyla aynı kümededir; günlük yağ olarak değil, arada bir kullanılan yağ olarak düşünülmelidir.
Etikette yağ için neye bakılır?
- İçindekiler listesi: "hidrojenize" ya da "kısmen hidrojenize bitkisel yağ" yazıyorsa ürün trans yağ içerebilir [3][4].
- Doymuş yağ satırı: benzer iki üründen doymuş yağı düşük olanı seçin. Rehber bunu doymuş yağı azaltmanın kolay yollarından biri olarak anar [1].
- "Bitkisel yağ" ifadesi: yağın doymamış olduğunu göstermez; hindistan cevizi ve palm yağı da bitkiseldir ama doymuş yağ kaynağı sayılır [2][3].
Haftalık bir öğün düzeninde yağın nereye oturduğunu görmek için örnek menü sayfasına, tabak oranları için kan şekerini dengede tutan tabak yazısına bakabilirsiniz.
İleri yaşta zeytinyağı ve kuruyemişin sofradaki yerini kardeş sitemiz örneklerle anlatır: longevitybeslenme.com (yeni sekmede açılır).
Kimler yağ seçimini hekimiyle konuşmalı?
Kolesterolünüz ya da trigliseridiniz yüksek çıktıysa, kalp damar hastalığınız varsa veya ailenizde erken yaşta kalp hastalığı öyküsü bulunuyorsa yağın türü ve miktarı size göre belirlenir. Tahlil sonucunu hekiminiz yorumlar; kolesterol ölçümünün ne sıklıkla yapılacağına da o karar verir [3]. Safra kesesi ya da pankreasla ilgili bir hastalığınız varsa yağ miktarını hekiminize sorun. Bu yazı genel bilgi içindir; kişisel beslenme düzeniniz için hekiminize ve diyetisyeninize danışın.
Sık sorulan sorular
Zeytinyağıyla yemek pişirilir mi, yoksa yalnızca çiğ mi kullanılmalı?
Pişirilir. Türkiye Beslenme Rehberi Akdeniz tipi beslenmeyi anlatırken zeytinyağını temel yağ sayar; sebzelerin zeytinyağıyla pişirilmesinden ya da üzerine gezdirilmesinden söz eder. MedlinePlus da yemek pişirirken tereyağı ve margarin yerine zeytinyağını önerir. Salatada çiğ, tencere yemeğinde pişmiş olarak kullanabilirsiniz. Derin kızartma ise hangi yağla yapılırsa yapılsın seyrek tutulur.
Ayçiçek yağı zararlı mı?
Okuduğumuz kaynaklar bunu söylemiyor. Dünya Sağlık Örgütü ayçiçek yağını zeytinyağı, soya ve kanola ile birlikte doymamış yağlar arasında sayar ve doymuş yağa tercih edilmesini önerir. Türkiye Beslenme Rehberi de günlük yağ dağılımında bitkisel sıvı yağa yer verir. Dikkat edilecek nokta miktar ve pişirme yöntemidir; kızartma seyrek tutulur.
Tereyağını tamamen bırakmam gerekir mi?
Sağlıklı bir yetişkin için tamamen bırakmak şart değildir. Öneri, doymuş yağın günlük enerjinin onda birini geçmemesidir; tereyağı, peynir, yağlı et ve hamur işleri bu payı birlikte doldurur. Tereyağını kahvaltıda ince sürerek ya da haftada birkaç yemekte kullanabilirsiniz. Kolesterolünüz yüksekse sınırı hekiminiz ve diyetisyeninizle belirleyin.
Günde kaç kaşık zeytinyağı kullanmalıyım?
Herkese uyan tek bir kaşık sayısı yok. Rehber günlük toplam yağı 2000 kalorilik beslenme için 44-77 gram olarak verir; buna peynirin, etin ve kuruyemişin içindeki yağ da dahildir. Yemeğe koyacağınız miktar, gün içinde başka ne yediğinize göre değişir. Kilo, kolesterol ya da sindirimle ilgili bir hedefiniz varsa miktarı diyetisyeninizle birlikte belirleyin.
Kaynaklar
- T.C. Sağlık Bakanlığı. Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER) 2022 (yeni sekmede açılır) — yağ türleri, günlük miktar ve dağılım, balık ve kuruyemiş porsiyonları
- Dünya Sağlık Örgütü (WHO): Healthy diet (yeni sekmede açılır) — doymuş ve trans yağ sınırları, yağ kaynakları, pişirme önerileri
- MedlinePlus Tıp Ansiklopedisi: Dietary fats explained (yeni sekmede açılır) — yağ türlerinin kolesterole etkisi, yağın görevleri
- MedlinePlus Tıp Ansiklopedisi: Butter, margarine, and cooking oils (yeni sekmede açılır) — pişirmede yağ seçimi
Hazırlayan: Dyt. Şeyma Türkoğlu Vural · Site editörü: dyt.seymaturkoglu@gmail.com
İlgili konular
İlgili yazılar
-
Bulaşık süngeri ve mutfak bezi nasıl temizlenir? Kesme tahtası hijyeni
Türkiye Beslenme Rehberi bulaşık süngerinin haftada en az bir kez deterjanlı kaynar suyla yıkanmasını ya da çamaşır suyunda bekletilmesini önerir. Bez...
-
Son tüketim tarihi geçen ürün yenir mi? STT ve TETT farkı
Son tüketim tarihi (STT) geçmiş ürünü yemeyin; bu tarih gıdanın güvenliğiyle ilgilidir ve et, süt ürünleri gibi çabuk bozulan gıdalarda bulunur. Tavsi...
-
B6 vitamini hangi besinlerde var? Günlük ihtiyaç ve besin tablosu
B6 vitamini tavuk, somon gibi balıklar, yumurta, nohut, kuru fasulye, mercimek, ceviz, muz, kırmızı biber ve tam tahıllarda bulunur. Günlük ihtiyaç ya...