Sağlıklı bir mutfak dolabının temeli kuru baklagil, bulgur ve yulaf gibi tam tahıllar, zeytinyağı, çiğ kuruyemiş, sade konserve ve baharattır. Buzdolabında yoğurt, yumurta ve mevsim sebzesi, derin dondurucuda sade dondurulmuş sebze bulunur. Bu malzemeler evdeyse yorgun bir akşamda bile yarım saatte düzgün bir öğün çıkar. Özel bir hastalığınız varsa liste size göre değişir.
Sağlıklı bir mutfak dolabının temeli kuru baklagil, bulgur ve yulaf gibi tam tahıllar, zeytinyağı, çiğ kuruyemiş, sade konserve ve baharattır. Buzdolabında yoğurt, yumurta ve mevsim sebzesi, dondurucuda sade dondurulmuş sebze bulunur. Bu malzemeler evdeyse yorgun bir akşamda da yarım saatte düzgün bir öğün çıkar. Aşağıdaki liste Türkiye Beslenme Rehberi ile Dünya Sağlık Örgütü'nün önerilerine göre kurulmuştur [1][2].
Sağlıklı mutfak dolabında neler bulunmalı?
Kuru gıda dolabını beş rafa ayırarak düşünebilirsiniz.
1. Kuru baklagiller
- Kırmızı ve yeşil mercimek
- Nohut
- Kuru fasulye, barbunya
- Börülce, bakla, maş fasulyesi
Rehber haftada 2-3 kez kuru baklagil yenmesini önerir [1]. Kırmızı mercimek öteki kuru baklagillere göre çabuk pişer; hafta içi akşamları için elverişlidir. Etsiz günlerde protein kaynaklarını vejetaryen protein kaynakları yazısında sıraladık.
2. Tam tahıllar
- Bulgur (pilavlık ve köftelik)
- Yulaf ezmesi
- Tam buğday makarna, tam buğday unu
- Esmer pirinç, karabuğday, siyez ya da firik
Ekmek ve makarna alırken etiketin içindekiler bölümüne bakın: ilk sırada "tam buğday" ya da "tam tahıl" yazmalıdır [3]. Rehber de pirinç yerine bulgurun seçilmesini önerir [1]. Lifi sofraya nasıl ekleyeceğinizi lif nasıl artırılır yazısında anlattık.
3. Yağlar, kuruyemişler ve tohumlar
- Zeytinyağı ve bir bitkisel sıvı yağ
- Çiğ ceviz, fındık, badem
- Susam, tahin, keten tohumu
- Zeytin
Kuruyemişi tuzsuz ve kavrulmamış almak, tuz hesabını kolaylaştırır. Rehbere göre fındık ve cevizin 30 gramı bir porsiyondur [1].
4. Konserve ve kavanoz
- Ton balığı, sardalya
- Domates konservesi, salça
- Haşlanmış nohut ya da fasulye konservesi
- Ev yapımı ya da sade turşu (tuzuna dikkat ederek)
Dünya Sağlık Örgütü, taze sebze ve meyvenin yanında dondurulmuş ve konserve olanların da iyi seçenekler olduğunu, yeter ki eklenmiş şeker ya da fazla sodyum içermediğini belirtir [2]. MedlinePlus konserve baklagilde düşük sodyumlu olanı aramayı önerir; kuru baklagili evde pişirmek ise daha ucuza gelir [3].
5. Tat verenler
- İyotlu tuz
- Pul biber, karabiber, kimyon, kekik, nane, sumak
- Sirke, limon, nar ekşisi
- Kuru soğan, sarımsak
Rehber tuzun günde en fazla bir silme tatlı kaşığı olmasını ve iyotlu tuz kullanılmasını önerir [1]. Dünya Sağlık Örgütü yetişkinler için günde 5 gramın altını önerir [2]. Baharat, limon ve sirke, tuzu azaltırken yemeğe tat katar. Rehber iyotlu tuzun güneş görmeyen, kapalı bir kapta saklanmasını ve yemeğe piştikten sonra eklenmesini önerir [1].
Buzdolabında ve derin dondurucuda neler olmalı?
Buzdolabı: yoğurt, ayran ya da kefir, yumurta, beyaz peynir ya da lor, mevsim sebzeleri, yeşillik, limon ve mevsim meyvesi. Yoğurt ve kefiri probiyotik gıdalar yazısında ayrıca ele aldık.
Derin dondurucu: bezelye, ıspanak, bamya, taze fasulye gibi sade dondurulmuş sebzeler; porsiyonlanmış balık, tavuk ya da et; önceden haşlanıp paketlenmiş nohut ve fasulye; dilimlenmiş tam buğday ekmeği. MedlinePlus'a göre sos eklenmemiş dondurulmuş sebze ve meyve taze olan kadar besleyici olabilir, daha geç bozulur ve çabuk hazırlanır [3].
Baklagili hafta sonu büyük tencerede haşlayıp porsiyonlar hâlinde dondurmak, hafta içi pişirme süresini kısaltır.
Dolapta az bulunması gerekenler hangileri?
- Cips, bisküvi, gofret, paketli kek. MedlinePlus bunları eve düzenli sokmamayı önerir: canınız çektiğinde dışarı çıkıp almak zorunda kalmak, o yiyeceği yiyip yememeye bilinçli karar vermeniz için size zaman kazandırır [3].
- Şekerli içecekler ve meyve suları. Dünya Sağlık Örgütü serbest şekerin günlük enerjinin %10'unun altında tutulmasını önerir; şeker eklenmemiş meyve suyu da bu hesaba girer [2].
- Bulyon, hazır çorba, soya sosu, salam ve sosis. Dünya Sağlık Örgütü'ne göre birçok ülkede tuzun çoğu bu tür işlenmiş ürünlerden gelir [2].
- Katı margarin ve "kısmen hidrojenize yağ" içeren ürünler. Trans yağ içerebilirler [3].
Bunların hiçbiri yasak değildir. Fark, evde her an el altında durmaları ile arada bir alınmaları arasındadır.
Etikette neye bakılır?
- İçindekiler sırası: liste çoktan aza doğru yazılır; tam tahıllı üründe ilk sırada tam tahıl olmalıdır [3].
- Tuz ya da sodyum: benzer iki üründen düşük olanı alın [2].
- Eklenmiş şeker: meyve konservesinde şurupta değil, suda ya da kendi suyunda olanı seçin [3].
- Balık konservesi: MedlinePlus yağda değil suda olanı önerir [3].
- "Light" yazısı: daha az kalori demektir ama ürünün düşük kalorili ya da sağlıklı olduğunu göstermez [3].
Markete götürmek için yazdırılabilir bir özet hazırladık: markette etiket okuma kartı.
Bu malzemelerle hangi yemekler çıkar?
Yukarıdaki dolap ve buzdolabıyla, markete uğramadan şunlar pişer:
- Kırmızı mercimek çorbası, yanında yoğurt ve salata
- Nohutlu bulgur pilavı ve cacık
- Menemen ya da ıspanaklı yumurta, tam buğday ekmeği
- Ton balıklı nohut salatası (soğan, maydanoz, limon, zeytinyağı)
- Dondurucudan zeytinyağlı taze fasulye ya da bezelye, yanında bulgur
- Yoğurtlu yulaf, üzerine ceviz ve meyve
- Tam buğday makarna, domates sosu ve lor
Haftaya yayılmış bir örnek için örnek menü sayfasına, işe götürülecek öğünler için iş yerinde sağlıklı beslenme yazısına bakabilirsiniz.
Alışveriş nasıl planlanır?
MedlinePlus'ın önerileri sadedir [3]:
- Önce haftanıza bakın: kaç akşam evdesiniz, yemek yapmaya ne kadar vaktiniz olacak?
- Öğünleri kabaca belirleyin, sonra liste yazın. Liste plansız alımı azaltır.
- Markete aç gitmeyin; tok karnına daha iyi seçim yaparsınız.
- Büyük paket aldıysanız küçük porsiyonlara bölün, kalanı kaldırın.
Kuru gıdaları ambalajında yazan saklama koşuluna göre, ağzı kapalı kaplarda tutun. Yeni aldığınızı arkaya, eskiyi öne koymak israfı azaltır.
Liste kimler için değişir?
Bu liste sağlıklı yetişkinler için genel bir çerçevedir. Çölyak hastalığı, besin alerjisi, böbrek hastalığı, yüksek tansiyon ya da diyabet gibi bir durumunuz varsa hangi ürünlerin dolaba gireceği size göre belirlenir; bu yazıdaki liste o durumlar için hazırlanmamıştır. Böyle bir hastalığınız varsa listeyi hekiminiz ve diyetisyeninizle birlikte gözden geçirin. Bu yazı genel bilgi verir, kişisel beslenme planının yerine geçmez.
Sık sorulan sorular
Konserve nohut ve fasulye sağlıklı mı?
Uygun seçildiğinde evet. Dünya Sağlık Örgütü konserve sebzeleri, eklenmiş şeker ya da fazla sodyum içermedikleri sürece iyi seçenek sayar. Etikette tuz miktarı düşük olanı alın; MedlinePlus da düşük sodyumlu konserveyi önerir. Vaktiniz varsa kuru baklagili evde haşlayıp porsiyonlayarak dondurmak hem daha ucuzdur hem tuzu sizin elinizdedir.
Dondurulmuş sebze taze sebzenin yerini tutar mı?
Büyük ölçüde tutar. MedlinePlus, sos ya da tuz eklenmemiş dondurulmuş sebzelerin taze olanlar kadar besleyici olabileceğini, daha geç bozulduğunu ve çabuk hazırlandığını yazar. Mevsiminde taze sebze almak yine iyi bir alışkanlıktır. Dondurucudaki bezelye ya da ıspanak ise pazara gidemediğiniz haftalarda sebzesiz kalmamanızı sağlar.
Evde hiç abur cubur bulundurmamak şart mı?
Şart değil, ama düzenli stok yapmamak işe yarar. MedlinePlus bu yiyeceklerin beslenmede yer alabileceğini, yalnızca farkında olmadan yenmemesi gerektiğini belirtir. Evde durmayan bir paketi yemek için dışarı çıkmanız gerekir; bu da size düşünme payı bırakır. Tatlı isteği için dolapta kuru meyve, ceviz ve meyve bulundurmak daha kolay bir çözümdür.
Tek kişi yaşıyorum, bu liste bana fazla gelmez mi?
Listeyi küçültebilirsiniz. İki çeşit baklagil, bulgur, yulaf, zeytinyağı, bir kavanoz kuruyemiş ve birkaç konserve tek kişilik bir ev için yeterli bir başlangıçtır. Kuru gıdalar uzun süre dayandığı için acele tüketmeniz gerekmez. Sebzeyi azar azar almak ve dondurulmuş sebzeden yararlanmak, tek kişilik mutfakta israfı önler.
Kaynaklar
- T.C. Sağlık Bakanlığı. Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER) 2022 (yeni sekmede açılır) — kuru baklagil sıklığı, tam tahıl seçimi, tuz önerisi, kuruyemiş porsiyonu
- Dünya Sağlık Örgütü (WHO): Healthy diet (yeni sekmede açılır) — konserve ve dondurulmuş sebze, tuz ve serbest şeker sınırları
- MedlinePlus Tıp Ansiklopedisi: Healthy grocery shopping (yeni sekmede açılır) — alışveriş planı, etiket okuma, ürün seçimi
Hazırlayan: Dyt. Şeyma Türkoğlu Vural · Site editörü: dyt.seymaturkoglu@gmail.com
İlgili konular
İlgili yazılar
-
Bulaşık süngeri ve mutfak bezi nasıl temizlenir? Kesme tahtası hijyeni
Türkiye Beslenme Rehberi bulaşık süngerinin haftada en az bir kez deterjanlı kaynar suyla yıkanmasını ya da çamaşır suyunda bekletilmesini önerir. Bez...
-
Son tüketim tarihi geçen ürün yenir mi? STT ve TETT farkı
Son tüketim tarihi (STT) geçmiş ürünü yemeyin; bu tarih gıdanın güvenliğiyle ilgilidir ve et, süt ürünleri gibi çabuk bozulan gıdalarda bulunur. Tavsi...
-
B6 vitamini hangi besinlerde var? Günlük ihtiyaç ve besin tablosu
B6 vitamini tavuk, somon gibi balıklar, yumurta, nohut, kuru fasulye, mercimek, ceviz, muz, kırmızı biber ve tam tahıllarda bulunur. Günlük ihtiyaç ya...