Besin intoleransı ile besin alerjisi farkı nedir?

Ahşap tabakta kabuğu kırılmış ceviz içleri
Kısa cevap

Besin alerjisinde bağışıklık sistemi bir besine aşırı tepki verir; kaşıntı, kızarıklık, dudakta ve yüzde şişme, nefes darlığı görülebilir ve tablo ciddileşebilir. Besin intoleransında ise vücut bir besini sindirmekte zorlanır; şişkinlik, gaz, ishal ve karın ağrısı öne çıkar, bağışıklık sistemi işin içinde değildir. İkisinin de tanısını hekim koyar.

Besin alerjisinde bağışıklık sistemi bir besine aşırı tepki verir; kaşıntı, kızarıklık, dudakta ve yüzde şişme, nefes darlığı görülebilir ve tablo ciddileşebilir [2]. Besin intoleransında ise vücut bir besini sindirmekte zorlanır; şişkinlik, gaz, ishal ve karın ağrısı öne çıkar, bağışıklık sistemi işin içinde değildir [1]. İkisinin de tanısını hekim koyar.

Besin intoleransı ile besin alerjisi farkı nedir?

İngiltere Ulusal Sağlık Servisi (NHS) farkı şöyle özetler: besin alerjisi, bağışıklık sisteminin belirli bir besine aşırı tepki vermesidir [2]; besin intoleransı ise vücudun bir besini ya da besindeki bir bileşeni sindirememesidir ve bağışıklık sistemi kaynaklı olmadığı için ciddi bir alerjik tepkiye yol açmaz [1]. Aşağıdaki tablo iki kaynağın verdiği bilgileri yan yana koyar.

Besin alerjisi [2]Besin intoleransı [1]
Vücutta ne olur?Bağışıklık sistemi besine aşırı tepki verirBesin ya da içindeki bir bileşen sindirilemez
Sık görülen belirtilerKaşıntı, kabarık döküntü, dudak, yüz ve gözlerde şişme, öksürük, hırıltı, nefes darlığı, bulantı, karın ağrısı, ishalİshal, şişkinlik, gaz, karın ağrısı; bazen baş ağrısı, yorgunluk, bulantı, kabızlık
CiddiyetÇoğu zaman hafiftir, bazı kişilerde çok ciddi olabilirGenellikle ciddi değildir, ama kişiyi rahatsız eder
Sık anılan besinlerİnek sütü, yumurta, yer fıstığı, soya, ceviz, fındık, badem gibi kabuklu yemişler, kabuklu deniz ürünleri, buğdayLaktoz (süt şekeri), gluten, histamin, kafein, alkol, sülfitler
Besinle ilişkiAlerjisi olan kişi o besini yiyemezBesinden kaçınılır ya da miktarı azaltılır

Tablodaki belirtilerin bir kısmı (bulantı, karın ağrısı, ishal) iki tarafta da var. Bu yüzden yalnızca belirtiye bakarak "bende alerji var" ya da "intolerans var" demek mümkün değildir.

Belirtiler yemekten ne kadar sonra başlar?

NHS'e göre besin intoleransında belirtiler genellikle besini yedikten birkaç saat sonra ortaya çıkar ve birkaç saat ya da birkaç gün sürebilir [1]. Besin alerjisinde belirtiler besini yer yemez başlayabilir; aynı kaynak günler sonra ortaya çıkabildiğini de yazar [2]. Zamanlama ipucu verir ama tek başına ayırt ettirmez.

Gündelik iki örnek farkı somutlaştırır. Bir bardak sütten ya da sütlü tatlıdan birkaç saat sonra şişkinlik, gurultu ve ishal yaşayan kişinin anlattığı tablo laktoz intoleransında sık anlatılır; yine de tanıyı hekim koyar. Ayrıntısı laktoz intoleransında ne yenir yazısındadır. Cevizli bir tatlıdan dakikalar sonra dudakları kaşınan, yüzünde kabarıklık çıkan kişinin anlattığı tablo ise alerji açısından hekime gösterilmesi gereken bir durumdur.

Hangi belirtiler acildir?

NHS, şu belirtilerde hemen acil yardım çağrılmasını söyler [1][2]. Türkiye'de aranacak numara 112'dir.

  • Dudak, ağız, boğaz ya da dilde aniden şişme
  • Çok hızlı nefes alma, nefes almakta zorlanma, hırıltı, boğulma hissi
  • Boğazda sıkışma ya da yutmakta zorlanma
  • Ciltte, dilde ya da dudaklarda morarma, grileşme ya da solma
  • Aniden bilinç bulanıklığı, uyuşukluk ya da baş dönmesi; bayılma
  • Çocukta gevşeklik, tepkisizlik

Bunlar ciddi bir alerjik tepkinin işareti olabilir ve hastanede acil tedavi gerektirebilir [2]. Hekiminiz size acil durumda kullanmak üzere adrenalin içeren bir ilaç (otoenjektör) reçete ettiyse, hekiminizin verdiği acil eylem planına göre hemen kullanın ve kendinizi iyi hissetseniz bile 112'yi arayın [2]. Kendi aracınızla hastaneye gitmeye çalışmayın [2].

Besin alerjisi ve intolerans için hangi testler yapılır?

Tanı koymak ve test istemek hekimin işidir; diyetisyen tanı koymaz. NHS'in saydığı yollar şunlardır:

  • Alerji şüphesinde: deri prik testi, kan testleri ve şüphelenilen besinin bir süre çıkarıldığı özel bir diyet [2].
  • İntolerans şüphesinde: şüphelenilen besinin birkaç hafta çıkarılıp sonra yeniden eklendiği bir diyet, kan testleri ve laktoz intoleransı için nefes testi [1].
  • Her ikisinde: ne yediğinizi ve hangi belirtiyi yaşadığınızı yazdığınız bir günlük [1][2]. Nasıl tutulacağını besin günlüğü nasıl tutulur yazısında anlattık.

Satın alınabilen "intolerans testleri" için NHS şunu yazar: besin intoleransını teşhis ettiğini öne süren bazı testler önerilmez; doğru sonuç verdiklerine dair kanıt sınırlıdır ve çok sayıda besinden kaçınmanızı söyleyerek zarar verebilirler [1]. Avrupa Alerji ve Klinik İmmünoloji Akademisi'nin görev grubu raporu da besinlere karşı IgG4 ölçen testlerin besinle ilgili şikâyetlerde yapılmamasını önerir; rapora göre bu antikorun varlığı alerji ya da intoleransı değil, o besinle tekrar tekrar karşılaşıldığını gösterir [3]. Bu testlerin ne ölçtüğünü gıda intoleransı testi sayfasında ayrıntılı anlattık.

Şüpheleniyorsanız besini hemen kesmeli misiniz?

Ciddi bir tepki yaşadıysanız o besinden uzak durun ve hekime başvurun. Bunun dışında, kendi kendinize uzun bir yasak listesi yapmak iyi bir başlangıç değildir. NHS, hekim ya da diyetisyen önerisi olmadan besinlerin diyetten çıkarılmamasını, çünkü bunun özellikle çocuklarda bazı vitamin ve minerallerin eksik alınmasına yol açabileceğini yazar [1].

Hekim değerlendirmesinden sonra beslenme tarafında yapılan iş, şüpheli besini belirli bir süre çıkarıp planlı biçimde geri eklemektir. Bu yöntemin nasıl işlediğini eliminasyon diyeti sayfasında bulabilirsiniz. Gluten konusunda da sıra aynıdır: glutensiz beslenmeye geçmeden önce hekime görünün; çölyak hastalığının araştırılıp araştırılmayacağına hekim karar verir. Genel çerçeve glutensiz beslenme herkese gerekli mi yazısındadır.

Markette etiket nasıl okunur?

Türkiye Beslenme Rehberi'ne göre gıda etiketinde "alerjiye veya intoleransa neden olan belirli madde veya ürünler" zorunlu bilgiler arasındadır. Türk Gıda Kodeksi'nin etiketleme yönetmeliğinde 14 alerjen yer alır ve bunlar içindekiler listesinde diğer bileşenlerden farklı bir biçimde belirtilir [4]. Pratikte şunlara bakın:

  • İçindekiler listesinde farklı yazılmış sözcükler: süt, yumurta, buğday (gluten), soya, fındık, yer fıstığı, susam gibi.
  • "Süt içerir" gibi ayrı uyarı satırları [4].
  • Açık satılan ürünlerde (pastane, şarküteri, lokanta) etiket olmadığı için satıcıya sormak. Alerjisi olanların lokantada personele durumu söylemesi NHS'in de önerdiği bir adımdır [2].

Bu yazı genel bilgi verir; belirtileriniz için hekiminize, tanıdan sonraki beslenme düzeniniz için diyetisyeninize danışın.

Etiketteki zorunlu bilgileri ve ön yüzdeki ifadelerin koşullarını etiket okuma kartı sayfasında tek yerde topladık.

Sık sorulan sorular

Süt içince karnım şişiyor, bu alerji mi intolerans mı?

Buna belirtiye bakarak karar verilemez. Sütten birkaç saat sonra gelen şişkinlik, gaz ve ishal laktoz intoleransında sık anlatılan bir tablodur; ancak süt alerjisi de karın ağrısı ve ishal yapabilir. Ayrımı hekim yapar; laktoz intoleransı için nefes testi kullanılabilir. Şikâyet tekrarlıyorsa hekiminize başvurun.

Besin intoleransı zamanla alerjiye döner mi?

Okuduğumuz kaynaklar böyle bir dönüşümden söz etmiyor. İkisi farklı yollarla ortaya çıkar: alerjide bağışıklık sistemi tepki verir, intoleransta besin sindirilemez. Bununla birlikte belirtileri birbirine benzeyebilir; bulantı, karın ağrısı ve ishal ikisinde de görülür. Şikâyetlerinizin biçimi ya da şiddeti değiştiyse bunu hekiminize anlatın.

İntolerans testi yaptırdım, 30 besin çıktı; hepsini kesmeli miyim?

Kendi başınıza kesmeyin. NHS, intoleransı teşhis ettiğini öne süren bazı testlerin önerilmediğini ve çok sayıda besinden kaçınmanın zarar verebileceğini yazar. Avrupa alerji akademisinin raporu da besinlere karşı IgG4 ölçümünün alerji ya da intoleransı göstermediğini belirtir. Test sonucunu ve asıl şikâyetlerinizi hekiminizle birlikte değerlendirin.

Çocuğumda besin alerjisinden şüpheleniyorum, ne yapmalıyım?

Önce çocuk hekiminize başvurun ve gördüğünüz belirtileri, hangi besinden sonra çıktığını anlatın. NHS, hekim ya da diyetisyen önerisi olmadan çocuğun diyetinden besin çıkarılmamasını önerir; çünkü büyüme için gereken vitamin ve mineraller eksik kalabilir. Dudakta ya da yüzde şişme, nefes almakta zorlanma, gevşeklik gibi belirtiler görürseniz beklemeden 112'yi arayın.

Kaynaklar

  1. NHS (İngiltere Ulusal Sağlık Servisi): Food intolerance (yeni sekmede açılır) — belirtiler, nedenler, testler, evde yapılan testler konusunda uyarı
  2. NHS: Food allergy (yeni sekmede açılır) — belirtiler, acil durum işaretleri, sık alerji yapan besinler, testler
  3. Stapel SO ve ark. Testing for IgG4 against foods is not recommended as a diagnostic tool: EAACI Task Force Report. Allergy. 2008;63(7):793-6. PMID: 18489614 (yeni sekmede açılır) — besinlere karşı IgG4 testleri
  4. T.C. Sağlık Bakanlığı. Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER) 2022 (yeni sekmede açılır) — gıda etiketinde alerjen bildirimi

Hazırlayan: Dyt. Şeyma Türkoğlu Vural · Site editörü: dyt.seymaturkoglu@gmail.com

İlgili konular

İlgili yazılar

İletişim

İletişim
Görüşme

Aklınızda bir soru mu kaldı?

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Yüz yüze ya da online görüşme için iletişim sayfasındaki bilgileri kullanabilirsiniz.

Hemen arayın