Demir içeren besinler listesi: emilimi artıran ve azaltan eşleşmeler

Demet hâlinde taze ıspanak yaprakları
Kısa cevap

Demir içeren besinlerin başında kırmızı et, karaciğer, yumurta sarısı, balık, kuru baklagiller, kuru meyveler ve koyu yeşil yapraklı sebzeler gelir. Bitkisel kaynaklardaki demir daha zor emilir. Aynı öğüne C vitamini ya da biraz et, tavuk, balık eklemek emilimi artırır; çay, kahve ve bol süt ürünü azaltır. Eksiklik ve takviye kararını hekiminiz verir.

Demir en çok kırmızı ette, karaciğerde, yumurta sarısında, balıkta, kuru baklagillerde, kuru meyvelerde ve koyu yeşil yapraklı sebzelerde bulunur [1][2]. Listeyi saymak kolaydır. Asıl fark, o besinin tabakta neyle yan yana durduğundadır: aynı öğündeki limon emilimi artırır, yemeğin hemen yanındaki çay azaltır.

Demir içeren besinler hangileri?

ABD Ulusal Tıp Kütüphanesi'nin (MedlinePlus) ve İngiltere Ulusal Sağlık Servisi'nin (NHS) listeleri büyük ölçüde örtüşür [1][2]. Besinleri mutfağımıza göre dört grupta topladık. Gruplama gram hesabına değil, bu iki kaynağın saydığı besinlere dayanır.

GrupBesinlerNot
Hayvansal kaynaklarYağsız kırmızı et, karaciğer, tavuk ve hindinin koyu etleri, yumurta sarısı, somon, ton balığı, istiridyeKuzu etinde ve kabuklu deniz ürünlerinde de makul miktarda bulunur [1]
Baklagil, tahıl, kuruyemişKuru fasulye, nohut, mercimek, bezelye, soya fasulyesi; tam buğday, yulaf, esmer pirinç; bademBitkisel demiri vücut daha zor emer [1]
Sebze ve kuru meyveIspanak, brokoli, kara lahana, kuşkonmaz; kuru kayısı, kuru erik, kuru üzümC vitamini olan bir besinle yenirse emilim artar [1]
Demir eklenmiş ürünlerZenginleştirilmiş kahvaltılık tahıllar ve bazı ekmeklerNHS bu ürünleri demir kaynakları arasında sayar [2][3]

Karaciğer zengin bir kaynaktır, ancak NHS gebelikte karaciğerden kaçınılmasını söyler [2]. Aynı kurum kırmızı ve işlenmiş et miktarının sınırlı tutulmasını da önerir [2]. Yani "demir için her gün et" doğru bir çıkarım olmaz. Süt ise demir açısından çok zayıf bir kaynaktır [1].

Hayvansal ve bitkisel demir arasındaki fark nedir?

Besinlerdeki demir iki biçimde bulunur. Etin, tavuğun ve balığın demirinin bir bölümüne "hem demir" denir. Sebzede, baklagilde, tahılda ve takviyede bulunan biçim "hem olmayan demir"dir. MedlinePlus bu ikinci gruptaki demirin vücut tarafından daha zor emildiğini belirtir [1].

Ispanak bunun bilinen örneğidir. Listede yer alır, fakat demiri bitkisel olduğu için tek başına etteki kadar kolay kullanılmaz. Bu, ıspanağı değersiz yapmaz. Yalnızca neyle yendiğini önemli kılar.

Demir emilimini artıran eşleşmeler neler?

MedlinePlus iki eşleşmeyi öne çıkarır. Baklagil ya da koyu yeşil yapraklı sebzenin yanına biraz yağsız et, balık ya da tavuk eklemek, bitkisel demirin emilimini üç katına kadar çıkarabilir. Turunçgiller, çilek, domates ve patates gibi C vitamini içeren besinler de emilimi artırır [1].

Bu bilgi mutfakta şöyle karşılık bulur:

  • Kuru fasulyeyi birkaç parça kuşbaşı etle pişirmek
  • Mercimek çorbasına sofrada limon sıkmak
  • Ispanak yemeğini domatesle pişirmek, yanına portakal dilimlemek
  • Nohut yemeğinin yanına bol domatesli, limonlu salata koymak
  • Kahvaltıda yumurtanın yanına domates eklemek
  • Ara öğünde kuru kayısıyı çilek ya da mandalinayla yemek

Yemeği döküm tavada pişirmek de yemeğe geçen demiri artırabilir [1].

Demir emilimini azaltan yiyecek ve içecekler hangileri?

Siyah çaydaki bazı maddeler besindeki demire bağlanır ve vücudun onu kullanmasını engeller [1]. NHS, demir eksikliği anemisi sayfasında çay, kahve, süt ve süt ürünleri ile fitik asidi (tahıl kabuğunda bulunan bir madde) yüksek tam tahılların büyük miktarda tüketildiğinde emilimi zorlaştırdığını yazar [3].

Buradaki anahtar ifade "büyük miktar"dır. Tam tahıllar aynı zamanda demir kaynağıdır, süt ürünleri de başka nedenlerle sofrada yer alır. Hiçbirini kesmeniz gerekmez. Okuduğumuz kaynaklar çay için bir saat aralığı da vermez. Pratik adım şudur: demirden zengin öğünün hemen yanındaki çayı ya da kahveyi öğün arasına kaydırın; ayranı ve yoğurdu günün başka bir öğününe ağırlıklı verin.

Günde ne kadar demir gerekir?

Her ülke kendi önerisini hesapladığı için kurumların rakamları birbirinden biraz farklıdır. NHS'e göre 19 yaş üstü erkeklerin ve 50 yaş üstü kadınların günlük gereksinimi 8,7 miligram (mg), 19–49 yaş arası kadınların gereksinimi 14,8 mg'dır [2]. ABD'de kullanılan referans değerler erkeklerde 8 mg, 19–50 yaş arası kadınlarda 18 mg, gebelikte 27 mg'dır [1].

Adet gören kadınlarda gereksinimin yüksek olması, kaybedilen kanla ilgilidir. Bu rakamlar sağlıklı kişiler içindir. Size özel hedefi tahlilinize bakan hekiminiz ve diyetisyeniniz belirler.

Bir günde demirden zengin tabak nasıl kurulur?

Aşağıdaki gün bir reçete değildir, eşleşme mantığını gösteren bir örnektir:

  • Kahvaltı: haşlanmış yumurta, domates, tam buğday ekmeği. Çayı kahvaltıdan bir süre sonra için.
  • Öğle: limon sıkılmış mercimek çorbası, bulgur pilavı, domatesli mevsim salatası.
  • Ara öğün: birkaç kuru kayısı ve bir portakal.
  • Akşam: etli kuru fasulye ya da ızgara köfte, yanında domatesli ıspanak.

Farklı ihtiyaçlara göre kurulmuş başka tabakları örnek menü sayfasında bulabilirsiniz.

Demir eksikliği belirtilerinde ne zaman hekime başvurmalı?

NHS demir eksikliği anemisinin sık belirtilerini şöyle sıralar: yorgunluk ve enerji azlığı, nefes darlığı, çarpıntı, ciltte solukluk ve baş ağrısı [3]. Bu şikâyetler başka nedenlerle de ortaya çıkar; ayrımı kan tahlili ve hekim muayenesi yapar. Konuyu sürekli yorgunluk neden olur yazısında daha geniş anlattık. Benzer belirtiler B12 düşüklüğünde de görülebilir; o vitaminin kaynakları B12 içeren besinler yazısındadır.

MedlinePlus demir düşüklüğü riski taşıyan grupları şöyle sayar: adet gören, özellikle adet kanaması yoğun olan kadınlar, gebeler ve yeni doğum yapanlar, sık kan bağışlayanlar, sindirim sisteminde kanaması ya da emilim sorunu olanlar [1].

Kendi kendinize demir takviyesine başlamayın. Hekim önce düşüklüğün nedenini arar; ülser ya da yoğun adet kanaması gibi bir neden varsa önce o ele alınır [3]. Takviyenin kabızlık, mide ağrısı ve bulantı gibi yan etkileri olabilir. Küçük çocuklarda demir hapının fazla alınması ölümcül olabilir, bu yüzden kutu çocukların erişemeyeceği yerde durmalıdır [2][3]. Takviye kararının neden tahlille verildiğini takviye kullanmalı mıyım yazısında, hangi değerlere bakıldığını vitamin ve mineral tahlilleri sayfasında bulabilirsiniz.

Bu yazı konuya genel yetişkin açısından bakar. Haşimato'da demir ve B12 düşüklüğünün neden sık görüldüğünü kardeş sitemiz anlatır: hasimatodiyeti.com (yeni sekmede açılır).

Sık sorulan sorular

Ferritinim düşük çıktı, yalnızca beslenmeyle yükseltebilir miyim?

Bunu tahlilinizi gören hekiminiz belirler. Ferritin, vücuttaki demir deposunu gösteren kan değeridir. Demir düşüklüğünde önce nedenin bulunması gerekir; yoğun adet kanaması ya da sindirim sisteminden kan kaybı beslenmeyle düzelmez. Takviye gerekip gerekmediğine hekim karar verir. Beslenme tarafında konuşulacak olan, demirden zengin besinleri ve emilimi artıran eşleşmeleri tabağınıza düzenli olarak yerleştirmektir.

Et yemiyorum, demir ihtiyacımı bitkisel besinlerle karşılayabilir miyim?

Bitkisel kaynaklar da demir sağlar: kuru fasulye, nohut, mercimek, kuru kayısı, badem, ıspanak, tam tahıllar. Bu demir daha zor emildiği için eşleşme önem kazanır. Her baklagil öğününe limon, domates ya da portakal gibi C vitamini içeren bir besin ekleyin, çayı öğün arasına bırakın. Düzenli tahlil takibini hekiminizle konuşun.

Çayı çok seviyorum, demir için tamamen bırakmam mı gerekir?

Gerekmez. Okuduğumuz kaynaklar çayın bırakılmasını değil, azaltılmasını ve büyük miktardan kaçınılmasını söyler. Siyah çaydaki maddeler besindeki demire bağlandığı için, demirden zengin öğününüzün yanında içmek yerine çayı öğün aralarına kaydırabilirsiniz. Kahve için de aynı yol geçerlidir. Demir takviyesi kullanıyorsanız çayla zamanlamayı hekiminize ya da eczacınıza sorun.

Her gün ıspanak yersem demirim yükselir mi?

Ispanak demir içerir, fakat bu demir bitkisel olduğu için vücut onu daha zor emer. Tek bir besine yüklenmek yerine çeşitliliğe bakın: haftaya baklagil, yumurta, et ya da balık ve kuru meyve yayın. Ispanağı domatesle pişirip yanına limonlu salata koymak emilime yardım eder. Değerinizin yükselip yükselmediğini tahlil gösterir.

Kaynaklar

  1. MedlinePlus (ABD Ulusal Tıp Kütüphanesi): Iron in diet (yeni sekmede açılır) — demir kaynakları, emilimi etkileyen besinler, risk grupları ve günlük referans değerler
  2. NHS: Vitamins and minerals – Iron (yeni sekmede açılır) — demir kaynakları, günlük gereksinim, fazla demirin etkileri
  3. NHS: Iron deficiency anaemia (yeni sekmede açılır) — belirtiler, nedenler, emilimi azaltan yiyecek ve içecekler

Hazırlayan: Dyt. Şeyma Türkoğlu Vural · Site editörü: dyt.seymaturkoglu@gmail.com

İlgili konular

İlgili yazılar

İletişim

İletişim
Görüşme

Aklınızda bir soru mu kaldı?

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Yüz yüze ya da online görüşme için iletişim sayfasındaki bilgileri kullanabilirsiniz.

Hemen arayın