B12 içeren besinler hayvansal kaynaklıdır: et, karaciğer, balık, kabuklu deniz ürünleri, tavuk, yumurta, süt, yoğurt ve peynir. Bitkisel besinlerde B12 doğal olarak bulunmaz; yalnızca B12 eklenmiş kahvaltılık tahıl ve bazı besin mayaları gibi ürünlerden alınabilir. Vegan besleniyorsanız ya da tahliliniz düşük çıktıysa takviye kararını hekiminiz verir.
B12 vitamini ette, balıkta, tavukta, yumurtada, sütte ve süt ürünlerinde bulunur; bitkisel besinlerde doğal olarak yer almaz [1][2]. Kan hücrelerinin yapımında ve sinir sisteminin korunmasında görev alır [1]. Kaynakları dar olduğu için et yemeyenlerin ve vegan beslenenlerin ayrıca dikkat etmesi gereken bir vitamindir.
B12 hangi besinlerde bulunur?
MedlinePlus'a göre B12 doğal olarak balıkta, ette, kümes hayvanlarında, yumurtada, sütte ve süt ürünlerinde bulunur [1]. NHS de aynı grubu sayar: et, balık, süt, peynir, yumurta ve B12 eklenmiş bazı kahvaltılık tahıllar [2]. Tabloda bu besinleri sofradaki karşılıklarıyla eşleştirdik.
| Besin grubu | Kaynakta geçen besin | Sofradaki karşılığı |
|---|---|---|
| Sakatat | Dana karaciğeri | Ciğer tava, ciğer şiş |
| Deniz ürünleri | Balık, kabuklu deniz ürünleri | Izgara ya da buğulama balık, balık çorbası |
| Et ve tavuk | Kırmızı et, kümes hayvanları | Köfte, kuşbaşılı sebze yemeği, tavuk sote |
| Yumurta | Yumurta | Haşlanmış yumurta, menemen |
| Süt ürünleri | Süt, peynir ve diğer süt ürünleri | Yoğurt, ayran, cacık, beyaz peynir, kaşar |
| B12 eklenmiş ürünler | Bazı kahvaltılık tahıllar, bazı besin mayaları | Etiketinde B12 yazan ürünler |
MedlinePlus önerilen miktarı karşılayan besinleri sayarken sakatatı ve kabuklu deniz ürünlerini ilk sıraya koyar; ardından et, tavuk, yumurta ve süt ürünleri gelir [1]. Karaciğer için bir not: NHS gebelikte karaciğerden kaçınılmasını söyler [2].
Bitkisel besinlerde B12 var mı?
Doğal olarak yok. MedlinePlus bunu açık yazar: bitkisel besinlerde B12, ancak sonradan eklenmişse bulunur [1]. NHS de B12'nin meyve, sebze ve tahıllarda doğal olarak yer almadığını, bu yüzden vegan beslenenlerin yeterince alamayabileceğini belirtir [2].
Yosun, spirulina, turşu, tarhana ya da mantar için "B12 deposu" dendiğini duyabilirsiniz. Okuduğumuz iki kurumsal kaynak bu besinleri B12 kaynağı olarak saymaz. Güvenilir sayılan bitkisel seçenek, üretim sırasında B12 eklenmiş ürünlerdir: bazı kahvaltılık tahıllar ve bazı besin mayaları [1].
Bir ürüne B12 eklenip eklenmediğini anlamanın yolu etikettir. Besin değerleri tablosunda "B12 vitamini" satırı varsa ürün zenginleştirilmiştir. MedlinePlus, zenginleştirmede kullanılan B12'nin vücut tarafından kolayca emildiğini de ekler [1]. Türkiye'de raflardaki ürünler markadan markaya değişir; her bitkisel içecekte ya da tahılda B12 olduğunu varsaymayın.
Günde ne kadar B12 gerekir?
Gereken miktar mikrogramla (miligramın binde biri) ölçülür, yani çok küçüktür. ABD'de kullanılan referans değer 14 yaş ve üzeri için günde 2,4 mikrogramdır; gebelikte 2,6, emzirme döneminde 2,8 mikrograma çıkar [1]. NHS ise 19–64 yaş arası yetişkinler için günde yaklaşık 1,5 mikrogram der [2]. Her ülke kendi önerisini hesapladığı için iki rakam aynı değildir; ikisi de çok küçük miktarlardır.
NHS'e göre et, balık ya da süt ürünü yiyen biri bu miktarı beslenmesinden karşılayabilir [2]. Vücut B12'yi karaciğerde depolar ve bu depo birkaç yıllık ihtiyacı karşılayacak kadar olabilir [1]. Bu yüzden B12 düşüklüğü yavaş gelişir; hayvansal besinleri bıraktıktan hemen sonra değil, zaman içinde ortaya çıkar.
B12'yi günlük sofraya nasıl yerleştirirsiniz?
Her şeyi yiyen biri için ayrı bir çaba gerekmez; gün içine dağılmış birkaç hayvansal besin yeterlidir. Bir günlük örnek:
- Kahvaltı: haşlanmış yumurta ya da menemen, beyaz peynir.
- Öğle: kıymalı ya da kuşbaşılı sebze yemeği, yanında yoğurt.
- Ara öğün: bir bardak ayran ya da kefir.
- Akşam: haftada bir iki kez ızgara balık; diğer günler tavuk ya da köfte.
Et yemeyen ama yumurta ve süt ürünü tüketenlerde yük bu iki gruba biner. Yumurtayı ve yoğurdu "ara sıra" değil, düzenli olarak sofrada tutmak yerinde olur. Vegan beslenenlerde ise besinle alım yalnızca zenginleştirilmiş ürünlere kalır; bu grupta B12'nin nasıl karşılanacağını hekimle konuşmak şarttır.
Kimlerde B12 düşüklüğü daha sık görülür?
MedlinePlus düşüklüğün en sık görüldüğü grupları şöyle sıralar [1]:
- 50 yaşın üzerindekiler
- Vejetaryen ya da vegan beslenenler
- Mide ya da bağırsak ameliyatı geçirenler, örneğin kilo verme ameliyatı olanlar
- Çölyak ya da Crohn hastalığı gibi sindirim sistemi hastalığı olanlar
- Pernisiyöz anemisi olanlar; bu hastalıkta mide, B12'nin emilimi için gereken maddeyi yeterince üretemez
Son üç grupta sorun tabakta değil emilimdedir. Bu kişiler yeterince hayvansal besin yese de değerleri düşük kalabilir. Böyle bir durumda çözüm "daha çok et" olmaz; yolu hekim çizer.
B12 eksikliği belirtilerinde ne zaman hekime başvurmalı?
NHS'in saydığı belirtiler arasında halsizlik ve yorgunluk, nefes darlığı, çarpıntı, baş ağrısı, iştahsızlık, dilde kızarıklık ve ağrı, ağız yaraları yer alır. B12 düşüklüğü sinir sistemini de etkileyebilir: ellerde ve ayaklarda uyuşma ve karıncalanma, kas güçsüzlüğü, denge sorunu, unutkanlık [3].
Bu belirtilerden biri sizde varsa hekime başvurun. Tanı kan tahliliyle konur. NHS, durum uzun süre ele alınmazsa bazı sorunların geri dönmeyebileceğini vurgular [3]. Bu yüzden "biraz daha et yiyip bekleyeyim" demek doğru olmaz.
Tahlilinizi hekiminiz yorumlar. Hap, dil altı ya da iğne biçiminde takviye gerekip gerekmediğine ve süresine de o karar verir. Beslenmede konuşulacak olan, yukarıdaki kaynakların sofranızda ne sıklıkla yer aldığıdır. Hangi değerlere bakıldığını vitamin ve mineral tahlilleri sayfasında, takviyeye neden tahlille karar verildiğini takviye kullanmalı mıyım yazısında anlattık. Yorgunluk ve solukluk demir düşüklüğünde de görülür; kaynaklarını demir içeren besinler listesi yazısında topladık. Yorgunluğun diğer nedenleri için sürekli yorgunluk neden olur yazısına, sonuçlar normal çıktığı halde şikâyet sürüyorsa tahlillerim normal ama iyi hissetmiyorum yazısına bakabilirsiniz.
Balık ve yumurta D vitamini de sağlar; ayrıntısı D vitamini hangi besinlerde var yazısındadır.
Bu yazı konuya genel yetişkin açısından bakar. İleri yaşta B12 ve D vitamini düşüklüğünün nasıl anlaşıldığını kardeş sitemiz anlatır: longevitybeslenme.com (yeni sekmede açılır).
Sık sorulan sorular
Et yemiyorum ama yumurta ve süt ürünü tüketiyorum, B12 için yeterli olur mu?
Olabilir. Yumurta, süt, yoğurt ve peynir B12 içerir ve NHS süt ürünü yiyenlerin gereksinimi beslenmeyle karşılayabileceğini belirtir. Belirleyici olan sıklıktır: bu besinler her gün sofranızda mı? Vejetaryen beslenme yine de risk grupları arasında sayılır. Aralıklı tahlil yaptırmayı ve sonucu hekiminizle değerlendirmeyi ihmal etmeyin.
Vegan besleniyorum, B12'yi hangi besinlerden alabilirim?
Bitkisel besinlerde B12 doğal olarak bulunmaz. Besinle alabileceğiniz tek yer, üretimde B12 eklenmiş ürünlerdir: bazı kahvaltılık tahıllar ve bazı besin mayaları. Etikette B12 satırını arayın. Yalnızca bu ürünlerle yeterli alıp almadığınızı tahlil gösterir; takviyenin gerekip gerekmediğini ve biçimini tahlilinize bakan hekiminiz belirler.
B12'm düşük çıktı, daha çok et yersem düzelir mi?
Bunu düşüklüğün nedeni belirler. Neden yetersiz alımsa beslenme değişikliği yardımcı olabilir. Neden emilim sorunuysa, örneğin mide ameliyatı, çölyak ya da pernisiyöz anemi varsa, tabağı değiştirmek tek başına yetmez. Ayrımı hekim yapar ve gerekiyorsa takviyeyi o düzenler. Hayvansal kaynakları sofranızda düzenli tutmak, hekime başvurmanın yerini tutmaz.
Turşu, tarhana ya da yosun B12 ihtiyacımı karşılar mı?
Okuduğumuz kurumsal kaynaklar bu besinleri B12 kaynağı olarak saymaz. MedlinePlus ve NHS, B12'nin bitkisel besinlerde ancak sonradan eklenmişse bulunduğunu yazar. Fermente besinlerin sofrada başka yararları olabilir, fakat B12 için onlara güvenmeyin. Hayvansal besin yemiyorsanız zenginleştirilmiş ürünleri ve takviye konusunu hekiminizle birlikte ele alın.
Kaynaklar
- MedlinePlus (ABD Ulusal Tıp Kütüphanesi): Vitamin B12 (yeni sekmede açılır) — besin kaynakları, zenginleştirilmiş ürünler, risk grupları ve günlük referans değerler
- NHS: B vitamins and folic acid (yeni sekmede açılır) — B12 kaynakları, yetişkinler için günlük gereksinim, vegan beslenme notu
- NHS: Vitamin B12 or folate deficiency anaemia – Symptoms (yeni sekmede açılır) — belirtiler ve hekime başvurma zamanı
Hazırlayan: Dyt. Şeyma Türkoğlu Vural · Site editörü: dyt.seymaturkoglu@gmail.com
İlgili konular
İlgili yazılar
-
Bulaşık süngeri ve mutfak bezi nasıl temizlenir? Kesme tahtası hijyeni
Türkiye Beslenme Rehberi bulaşık süngerinin haftada en az bir kez deterjanlı kaynar suyla yıkanmasını ya da çamaşır suyunda bekletilmesini önerir. Bez...
-
Son tüketim tarihi geçen ürün yenir mi? STT ve TETT farkı
Son tüketim tarihi (STT) geçmiş ürünü yemeyin; bu tarih gıdanın güvenliğiyle ilgilidir ve et, süt ürünleri gibi çabuk bozulan gıdalarda bulunur. Tavsi...
-
B6 vitamini hangi besinlerde var? Günlük ihtiyaç ve besin tablosu
B6 vitamini tavuk, somon gibi balıklar, yumurta, nohut, kuru fasulye, mercimek, ceviz, muz, kırmızı biber ve tam tahıllarda bulunur. Günlük ihtiyaç ya...