Türkiye Beslenme Rehberi bulaşık süngerinin haftada en az bir kez deterjanlı kaynar suyla yıkanmasını ya da çamaşır suyunda bekletilmesini önerir. Bezleri, havluları ve süngerleri düzenli yıkayın ya da değiştirin, tekrar kullanmadan önce kurutun; tezgâh ve bulaşık için ayrı bez kullanın. Çiğ et kesilen tahtayı hemen sabunlu suyla yıkayın.
Türkiye Beslenme Rehberi bulaşık süngerinin haftada en az bir kez deterjanlı kaynar suyla yıkanmasını ya da çamaşır suyunda bekletilmesini önerir [1]. Bezleri, havluları ve süngerleri düzenli yıkayın ya da değiştirin, tekrar kullanmadan önce kurutun; tezgâh ve bulaşık için ayrı bez kullanın [2]. Çiğ et kesilen tahtayı hemen sabunlu suyla yıkayın [2].
Bulaşık süngeri neden bu kadar önemli?
Sünger mutfakta en çok elinize aldığınız, en uzun süre ıslak kalan eşyadır. İngiltere Gıda Standartları Ajansı (FSA), kirli ve nemli eşyaların bakteri üremesini kolaylaştırdığını, bu yüzden bez, havlu, sünger ve fırın eldivenlerinin düzenli yıkanması ya da değiştirilmesi gerektiğini yazar [2].
Kullanılmış mutfak süngerlerinin incelendiği bir çalışmada bakterilerin süngerin her yerine dağıldığı, en çok iç boşluklarda ve yüzeyde yoğunlaştığı görülmüştür [3]. Aynı çalışmada, kullanıcılarının düzenli temizlediğini söylediği süngerlerde de bazı bakteri türlerinin oranı yüksek bulunmuş; araştırmacılar bu nedenle ev tipi temizleme yöntemlerinin uzun vadede yeterliliğini sorgulamıştır [3]. Kısacası süngeri temizlemek gerekir ama süngerin sonsuza kadar kullanılacak bir eşya olmadığını da akılda tutmak gerekir.
Bulaşık süngeri nasıl temizlenir, ne sıklıkla?
Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER) bulaşık süngerleri için açık bir sıklık verir: haftada en az bir kez deterjanlı kaynar suyla yıkanmalı ya da çamaşır suyunda bekletilerek dezenfekte edilmelidir [1]. Evde bunu şöyle uygulayabilirsiniz:
- Süngerdeki yemek artıklarını akan su altında sıkarak çıkarın.
- Bir tencerede su kaynatın, birkaç damla bulaşık deterjanı ekleyin ve süngeri içine bırakın; ya da çamaşır suyu ürününün etiketindeki seyreltme ve bekletme süresine uyarak süngeri bekletin.
- Süngeri bol suyla durulayın, iyice sıkın.
- Kuru ve havadar bir yerde, tezgâhın ıslak köşesinde değil, kurumaya bırakın.
TÜBER, temizlik sırasında farklı deterjanların birbiriyle karıştırılmamasını özellikle belirtir [1]. Çamaşır suyunu başka bir temizlik ürünüyle aynı kapta kullanmayın. FSA da her temizlik ürününün etiketini okumayı, ürünün gıda yüzeyine uygun olup olmadığına bakmayı önerir [2].
Sünger yırtılmış, ufalanmaya başlamış ya da yıkandıktan sonra bile kötü kokuyorsa temizlemek yerine yenisiyle değiştirin.
Mutfak bezi ve kurulama havlusu nasıl kullanılmalı?
FSA, mutfakta farklı işler için farklı bezler kullanılmasını önerir: tezgâh silmek için bir bez, bulaşık için ayrı bir bez [2]. Bez ve havlular tekrar kullanılmadan önce yıkanmalı ve kurutulmalıdır [2].
TÜBER bulaşık kurulamada bir adım daha ileri gider: yıkanıp durulanan araç gereçler mutlaka kurutulmalı, ancak kurulama için bez kullanılmamalı, bulaşıklar ızgaralı bir sepete ters çevrilerek kendi kendine kurumalıdır [1]. Evde pratik bir düzen şöyle olabilir:
| Eşya | Ne için | Ne zaman yıkanır |
|---|---|---|
| Bulaşık süngeri | Yalnız bulaşık | Haftada en az bir kez kaynar su ya da çamaşır suyu [1] |
| Tezgâh bezi | Tezgâh, ocak, masa | Düzenli; her kullanımdan sonra durulayıp kurutun [2] |
| El havlusu | Yalnız el kurulamak | Düzenli; nemli kalmasın [2] |
| Bulaşık | — | Bezle değil, sepette ters çevrilerek kurusun [1] |
Renkli bezler bu ayrımı kolaylaştırır: örneğin mavi bez tezgâh için, sarı bez bulaşık için. Çiğ et suyunu sildiğiniz bezi aynı gün kullanmayın, hemen yıkamaya atın.
Kesme tahtası nasıl temizlenir?
TÜBER, gıda kaynaklı hastalıkların ana nedenleri arasında bıçak, kesme tahtası ve kurulama bezi gibi ekipmanların kirlenmesini sayar [1]. FSA'nın önerileri şunlardır [2]:
- Çiğ yiyecek hazırladıktan hemen sonra kesme tahtasını iyice yıkayın, ardından ellerinizi de yıkayın.
- Mümkünse çiğ et ve pişmiş yiyecek için ayrı tahta kullanın.
- Tek tahtanız varsa önce sebzeyi, en son çiğ eti, balığı ya da tavuğu doğrayın; sonra tahtayı sabunla yıkayın.
- Tahtayı bulaşık makinesine koymadan önce üreticinin talimatında makineye uygun olup olmadığına bakın.
Salata için domates doğradığınız tahtada az önce tavuk kestiyseniz, çiğ et suyu salatanıza geçebilir. Çiğ eti hazırlarken mutfakta bulaşmayı önlemenin diğer yollarını çiğ et ve tavuk nasıl hazırlanır yazımızda anlattık.
Elde bulaşık yıkarken nelere dikkat edilmeli?
TÜBER elde bulaşık yıkamak için şu sırayı önerir [1]:
- Önce tabak ve tencerelerdeki kaba kirleri deterjanlı suyla bir fırça yardımıyla sıyırın.
- Kurumuş, yapışmış kirleri ılık suda bekletin.
- Bulaşığı elin dayanabileceği sıcaklıkta (45–50 °C) deterjanlı suyla yıkayın.
- Kirlenmiş bulaşık suyuna yeniden deterjan eklemeyin; suyu değiştirin.
- Akan bol sıcak su altında iyice durulayın ve sepette kurumaya bırakın.
Makinede yıkıyorsanız TÜBER makinenin kullanım talimatına uyulmasını ve makinenin temizlik ve bakımının düzenli yapılmasını önerir [1]. FSA ayrıca plastik ya da tekrar kullanılan su şişelerinin mümkünse her gün yıkanmasını önerir [2]. Plastik saklama kaplarının kullanımı ve yıkanmasıyla ilgili ayrıntıları plastik saklama kabı güvenli mi yazımızda bulabilirsiniz.
Deterjan, dezenfektan ve sanitizer farkı nedir?
FSA mutfakta kullanılan ürünleri üç gruba ayırır [2]:
- Deterjan: Yüzeyi temizler, yağı çözer ama bakteri ve virüsleri öldürmez.
- Dezenfektan: Bakteri ve virüsleri öldürür. Gözle görülür biçimde temiz bir yüzeyde kullanılmalıdır; yağlı ya da kirli yüzeyde iyi çalışmaz. Etiketteki bekletme süresine uyulmalıdır.
- Sanitizer: Bakterileri öldürür ama virüsleri öldürmeyebilir. Önce yüzeyi temizlemek, sonra temiz yüzeye yeniden uygulayıp beklemek için iki aşamada kullanılır.
Yani sıra önemlidir: önce kiri ve yağı deterjanla alın, sonra gerekiyorsa dezenfektan kullanın. Kirli tezgâha doğrudan dezenfektan sıkmak beklenen işi yapmaz [2].
Haftalık mutfak temizliği için kısa bir liste
- Her yemek hazırlığından önce ve çiğ et, balık, tavuk tuttuktan sonra ellerinizi sabun ve ılık suyla yıkayın [2].
- Her gün: tezgâhı ve kesme tahtasını kullandıktan sonra yıkayın, bezleri kurutun.
- Haftada bir: bulaşık süngerini kaynar su ya da çamaşır suyuyla temizleyin [1], bez ve havluları yıkamaya atın.
- Sünger yıprandığında: yenisiyle değiştirin.
Sebze ve meyveyi nasıl yıkayacağınızı sebze ve meyve nasıl yıkanır yazımızda, buzdolabı rafları ve sıcaklığını buzdolabı nasıl düzenlenir yazımızda ayrıca anlattık.
Ne zaman hekime başvurmalı?
Bir yemekten sonra kusma, ishal, karın ağrısı ya da ateş başladıysa ve şikâyetleriniz şiddetliyse, birkaç gün içinde geçmiyorsa, dışkıda kan görüyorsanız ya da sıvı tutamıyorsanız hekiminize başvurun. TÜBER'in gıda kaynaklı hastalıklar tablosu, bazı enfeksiyonların yaşlılarda, küçük çocuklarda ve bağışıklığı zayıf kişilerde daha ağır seyredebildiğini yazar [1]; bu gruplarda beklemeden hekime danışın.
Sık sorulan sorular
Bulaşık süngeri ne sıklıkla değiştirilmeli?
Türkiye Beslenme Rehberi değiştirme sıklığı değil, temizleme sıklığı verir: sünger haftada en az bir kez deterjanlı kaynar suyla yıkanmalı ya da çamaşır suyunda bekletilmelidir. Bir çalışmada düzenli temizlenen süngerlerde de yoğun bakteri bulunmuştur. Bu yüzden yırtılan, ufalanan ya da yıkansa da kokan süngeri yenisiyle değiştirin.
Süngeri bulaşık makinesinde yıkamak yeterli mi?
Kaynaklarımız bu yöntemi ayrıca değerlendirmiyor. Türkiye Beslenme Rehberi haftada en az bir kez deterjanlı kaynar su ya da çamaşır suyu önerir; süngeri temizlerken bu ikisinden birini uygulayın. Hangi yöntemi seçerseniz seçin, süngeri sonra iyice sıkıp havadar bir yerde kurutun ve yıprandığında yenisiyle değiştirin.
Ahşap mı, plastik mi kesme tahtası daha temiz?
Kaynaklarımız ikisinden birini öne çıkarmaz. Asıl önemli olan, Gıda Standartları Ajansı'nın önerdiği gibi tahtayı çiğ yiyecekten hemen sonra iyice yıkamak, mümkünse çiğ et ve pişmiş yiyecek için ayrı tahta kullanmaktır. Türkiye Beslenme Rehberi çizilmiş ya da çatlamış araç gereçlerin kullanılmamasını önerir; derin çizikli tahtayı yenileyin.
Bulaşıkları bezle kurulamak yanlış mı?
Türkiye Beslenme Rehberi bulaşıkların mutlaka kurutulmasını ama bunun için bez kullanılmamasını, ızgaralı sepete ters çevrilerek kurutulmasını önerir. Bezle kurulamak zorunda kalırsanız o işe ayrılmış, temiz ve kuru bir bez kullanın; tezgâh bezini ya da el havlusunu bulaşıkta kullanmayın ve bezi her gün yıkamaya atın.
Kaynaklar
- T.C. Sağlık Bakanlığı. Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER) 2022 (yeni sekmede açılır) — bölüm 6 besin güvenliği: gıda kaynaklı hastalıkların nedenleri, Tablo 6.1, bulaşıkların yıkanması ve sünger dezenfeksiyonu
- Food Standards Agency (FSA): Why is cleaning important (yeni sekmede açılır)
- Cardinale M, Kaiser D, Lueders T, Schnell S, Egert M. Microbiome analysis and confocal microscopy of used kitchen sponges reveal massive colonization by Acinetobacter, Moraxella and Chryseobacterium species. Sci Rep. 2017;7(1):5791. PMID: 28725026 (yeni sekmede açılır)
Hazırlayan: Dyt. Şeyma Türkoğlu Vural · Site editörü: dyt.seymaturkoglu@gmail.com
İlgili konular
İlgili yazılar
-
Son tüketim tarihi geçen ürün yenir mi? STT ve TETT farkı
Son tüketim tarihi (STT) geçmiş ürünü yemeyin; bu tarih gıdanın güvenliğiyle ilgilidir ve et, süt ürünleri gibi çabuk bozulan gıdalarda bulunur. Tavsi...
-
B6 vitamini hangi besinlerde var? Günlük ihtiyaç ve besin tablosu
B6 vitamini tavuk, somon gibi balıklar, yumurta, nohut, kuru fasulye, mercimek, ceviz, muz, kırmızı biber ve tam tahıllarda bulunur. Günlük ihtiyaç ya...
-
A vitamini hangi besinlerde var? Beta karoten ve besin tablosu
A vitamini hazır hâliyle (retinol) karaciğer, yumurta, süt, yoğurt ve peynirde bulunur. Havuç, ıspanak, pazı, kırmızı biber, kavun ve kuru kayısı gibi...