D vitamini hangi besinlerde var? Güneş ve beslenme

Güneş alan pencere önünde masada buğusu tüten fincan
Kısa cevap

D vitamini olan besinler azdır: somon, uskumru, sardalya, alabalık ve ton gibi yağlı balıklar başta gelir; yumurta sarısı, karaciğer, kırmızı et ve peynir az miktarda içerir. Bazı ürünlere sonradan eklenir. Vücut D vitamininin önemli bölümünü cilt güneş gördüğünde üretir. Yalnızca besinle yeterli almak zordur; takviye kararını hekiminiz verir.

D vitamini en çok somon, uskumru ve sardalya gibi yağlı balıklarda bulunur; yumurta sarısı, karaciğer, kırmızı et ve peynir az miktarda içerir [1][2]. Vücudun kalsiyumu emmesine yardım eder; kemik, diş ve kas sağlığı için gereklidir [1][2]. Diğer vitaminlerden bir farkı vardır: asıl kaynağı tabak değil, güneştir.

D vitamini hangi besinlerde bulunur?

MedlinePlus, D vitaminini doğal olarak içeren besin sayısının çok az olduğunu yazar [2]. NHS'in ve MedlinePlus'ın listelerini birleştirip niteliksel olarak sıraladık [1][2]. Kaynaklar besin başına miktar vermediği için tabloda rakam yok.

DüzeyBesinlerSofradaki karşılığı
ZenginYağlı balıklar: somon, sardalya, alabalık, uskumru, ringa, tonIzgara uskumru, fırında alabalık, sardalya buğulama
Az miktardaYumurta sarısı, karaciğer, kırmızı et, peynirHaşlanmış yumurta, menemen, köfte, kaşar
DeğişkenMantar; morötesi ışık görmüş mantarda daha fazladırMantar sote, mantarlı omlet
EklenmişseD vitamini eklenmiş süt, yoğurt, margarin, kahvaltılık tahıl, bitkisel içecekEtiketinde D vitamini yazan ürünler

Karadeniz sofrasının hamsisi de yağlı bir balıktır, ancak okuduğumuz iki kaynak hamsiyi adıyla anmaz; bu yüzden tabloya almadık. Karaciğer için NHS'in notu geçerlidir: gebelikte kaçınılır [1].

Süt konusunda ülkeler ayrışır. ABD'de sütlerin çoğuna D vitamini eklenir; İngiltere'de eklenmediği için NHS inek sütünü iyi bir kaynak saymaz [1][2]. Türkiye'de de ürüne göre değişir. Sütün ya da yoğurdun D vitamini içerip içermediğini etiketten anlarsınız.

Besinlerle yeterli D vitamini alınır mı?

Zor. İki kaynak da bunu açıkça söyler: yalnızca besinlerden yeterli D vitamini almak güçtür [1][2]. Haftada bir iki öğün yağlı balık ve düzenli yumurta katkı sağlar, fakat tek başına hesabı kapatmayabilir.

Bu, besinleri önemsiz yapmaz. Güneşin az olduğu aylarda vücut beslenmeye daha çok dayanır [1]. Balığı kış sofrasına yerleştirmek bu yüzden anlamlıdır.

Güneşten D vitamini nasıl alınır?

Cilt doğrudan güneş ışığı gördüğünde vücut D vitamini üretir. NHS bunu "açık havada, cilde doğrudan gelen güneş" diye tarif eder [1]. MedlinePlus'a göre bazı uzmanlar yüze, kollara, sırta ya da bacaklara her gün birkaç dakika güneş almanın ihtiyacı karşılayabileceğini öne sürer; ama üretilen miktar kişiden kişiye çok değişir [2].

Üretimi azaltan durumlar şunlardır [1][2]:

  • Bulutlu hava ve gölgede kalmak
  • Koyu ten rengi
  • Dışarı az çıkmak; örneğin eve ya da bakım evine bağlı yaşamak
  • Dışarıda cildin büyük bölümünü örten giysiler giymek
  • Güneşin zayıf olduğu aylar

NHS'in mevsim takvimi İngiltere içindir; Türkiye'ye birebir uygulanamaz. Burada geçerli olan ilke aynıdır: kışın ve kapalı ortamda geçen günlerde üretim düşer.

Güneşin bir bedeli de var. Cilt kanseri riski nedeniyle MedlinePlus, koruyucusuz güneşlenmenin birkaç dakikayı aşmasını önermez [2]. NHS de uzun süre güneşte kalacaksanız cildinizi örtmenizi ya da korumanızı söyler. Aynı kaynağa göre güneşten fazla D vitamini alıp zehirlenmek mümkün değildir [1].

Günde ne kadar D vitamini gerekir?

NHS, 1 yaşından büyük çocuklar ve yetişkinler için günde 10 mikrogram (miligramın binde biri) der. Etiketlerde aynı miktar IU, yani uluslararası birim ile de yazılır; 10 mikrogram 400 IU eder [1]. Her ülke kendi önerisini hesapladığı için rakamlar ayrışır. ABD'de kullanılan referans değer 19–70 yaş için günde 600 IU (15 mikrogram), 70 yaş üstü için 800 IU'dur (20 mikrogram) [2]. Bir mikrogram D vitamini 40 IU'ya eşittir [1][2].

Bu rakamlar güneş, besin ve varsa takviyenin toplamını düşünerek okunur. Kanınızdaki düzeyi 25-hidroksi D vitamini tahlili gösterir [2]. Sonucun sizin için ne anlama geldiğini hekiminiz yorumlar; biz yorumlamayız. Tahlilin ne zaman istendiğini vitamin ve mineral tahlilleri sayfasında anlattık.

D vitamini olan besinler sofraya nasıl girer?

  • Haftada bir iki akşam balık: ızgara uskumru, fırında alabalık ya da sardalya buğulama. Yanına bol yeşillikli salata.
  • Kahvaltıda yumurta: haşlanmış, menemen ya da mantarlı omlet.
  • Öğle için pratik seçenek: ton balıklı, yumurtalı bir salata.
  • Markette etiket: süt, yoğurt ya da kahvaltılık tahıl alırken "D vitamini eklenmiştir" ifadesine bakın.

Balık kokusundan çekinenler için fırın kâğıdında pişirmek ya da buğulama pratik bir yoldur. Balık ve yumurta aynı zamanda B12 kaynağıdır; ayrıntısı B12 içeren besinler yazısındadır. Farklı günlere göre kurulmuş tabaklar için örnek menü sayfasına bakabilirsiniz.

D vitamini takviyesine kim karar verir?

Hekiminiz. Takviye gerekip gerekmediği, biçimi ve süresi tahlile, yaşa, hastalıklara ve kullanılan ilaçlara göre değişir. NHS'in genel nüfusa yönelik önerileri İngiltere'nin güneş koşullarına göre yazılmıştır; kendi durumunuz için ölçü, hekiminizin önerisidir [1].

"Ne kadar çok, o kadar yararlı" düşüncesi D vitamininde yanlıştır. Uzun süre fazla takviye almak kanda kalsiyumu yükseltir; bu da kemikleri zayıflatabilir, böbreklere ve kalbe zarar verebilir [1]. İki kaynak da yetişkinler için günlük üst sınırı 100 mikrogram (4.000 IU) olarak verir; çocuklarda sınır daha düşüktür [1][2]. Bu sınır bir hedef değildir, aşılmaması gereken tavandır. NHS bazı hastalıklarda bu kadarının bile güvenli olmayabileceğini ekler [1]. Zehirlenme neredeyse her zaman besinden değil, fazla takviyeden kaynaklanır [2]. Konuyu takviye kullanmalı mıyım yazısında ayrıca ele aldık.

D vitamini eksikliğinde ne zaman hekime başvurmalı?

D vitamini düşüklüğü yetişkinlerde osteomalazi denen kemik yumuşamasına ve kemik ağrısına, çocuklarda raşitizme yol açabilir [1]. Kemik ağrısı, kas güçsüzlüğü ya da sık kırık öykünüz varsa hekime başvurun. Dışarı az çıkıyorsanız, kapalı giyiniyorsanız ya da ileri yaştaysanız tahlili hekiminizle konuşmak yerinde olur. Menopoz döneminde kemik sağlığıyla ilgili beslenme başlıklarını menopozda beslenme yazısında bulabilirsiniz.

Bu yazı konuya genel yetişkin açısından bakar. Haşimato'da D vitamini düşüklüğünün neden sık görüldüğünü kardeş sitemiz anlatır: hasimatodiyeti.com (yeni sekmede açılır).

Sık sorulan sorular

Kışın D vitamini için hangi besinleri yemeliyim?

Güneşin azaldığı aylarda sofrada yağlı balığa yer açın: uskumru, sardalya, alabalık, somon. Yumurtayı düzenli tüketin, market alışverişinde D vitamini eklenmiş süt ya da yoğurt olup olmadığına bakın. Yalnızca besinle yeterli almak zor olduğu için, kış aylarında takviye gerekip gerekmediğini tahlilinize bakan hekiminize sorun.

Balık sevmiyorum, D vitaminini başka nereden alabilirim?

Balık dışındaki doğal kaynaklar az miktarda içerir: yumurta sarısı, kırmızı et, peynir ve mantar. D vitamini eklenmiş ürünler de seçenektir; etiketi okuyun. Asıl kaynak yine güneştir. Balık yemiyorsanız ve dışarıda az vakit geçiriyorsanız düzeyinizi tahlille öğrenmek, tahmin yürütmekten daha sağlam bir başlangıç olur.

Her gün güneşe çıkıyorum, D vitaminim yine de düşük olabilir mi?

Olabilir. Cildin ürettiği miktar kişiden kişiye çok değişir. Koyu ten, bulutlu hava, gölgede kalmak ve cildi örten giysiler üretimi azaltır. Güneşin zayıf olduğu aylarda üretim zaten düşer. Düzeyinizi öğrenmenin tek yolu kan tahlilidir; sonucu ve gerekirse takviyeyi hekiminizle birlikte ele alın.

D vitamini takviyesini tahlil yaptırmadan kullanabilir miyim?

Önermiyoruz. D vitamini yağda çözünür ve vücutta birikir; uzun süre fazla alındığında kanda kalsiyumu yükseltir, böbreklere ve kalbe zarar verebilir. Bazı hastalıklarda herkes için güvenli sayılan miktar bile sakıncalı olabilir. Takviyeye, miktarına ve süresine tahlilinizi ve ilaçlarınızı bilen hekiminiz karar verir. Bizim alanımız sofradaki kaynaklardır.

Kaynaklar

  1. NHS: Vitamins and minerals – Vitamin D (yeni sekmede açılır) — besin kaynakları, güneş, günlük gereksinim, risk grupları ve üst sınır
  2. MedlinePlus (ABD Ulusal Tıp Kütüphanesi): Vitamin D (yeni sekmede açılır) — besin kaynakları, güneşle üretim, referans değerler ve fazlalığın etkileri

Hazırlayan: Dyt. Şeyma Türkoğlu Vural · Site editörü: dyt.seymaturkoglu@gmail.com

İlgili konular

İlgili yazılar

İletişim

İletişim
Görüşme

Aklınızda bir soru mu kaldı?

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Yüz yüze ya da online görüşme için iletişim sayfasındaki bilgileri kullanabilirsiniz.

Hemen arayın