A vitamini hazır hâliyle (retinol) karaciğer, yumurta, süt, yoğurt ve peynirde bulunur. Havuç, ıspanak, pazı, kırmızı biber, kavun ve kuru kayısı gibi turuncu ve koyu yeşil besinler ise vücudun A vitaminine çevirebildiği beta karoteni verir. Günlük ihtiyaç yaşa ve gebelik-emzirme durumuna göre değişir; çoğu kişide çeşitli bir beslenmeyle besinlerden karşılanabilir.
A vitamini hazır hâliyle (retinol) karaciğer, yumurta, süt, yoğurt ve peynirde bulunur. Havuç, ıspanak, pazı, kırmızı biber, kavun ve kuru kayısı gibi turuncu ve koyu yeşil besinler ise vücudun A vitaminine çevirebildiği beta karoteni verir [1][2]. Günlük ihtiyaç yaşa ve gebelik-emzirme durumuna göre değişir; NHS'e göre çoğu kişide çeşitli bir beslenmeyle besinlerden karşılanabilir [1][2].
A vitamini vücutta ne işe yarar?
İngiltere Ulusal Sağlık Servisi (NHS) A vitamininin üç işini öne çıkarır: bağışıklık sisteminin düzgün çalışmasına yardım eder, loş ışıkta görmeyi destekler, deriyi ve burun gibi bazı bölgelerin iç yüzeyini sağlıklı tutar [2]. Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER) de A vitaminini, hücre hasarını önlemeye yardım eden (antioksidan) vitaminler arasında sayar [1].
A vitamini yağda çözünen vitaminlerdendir; D, E ve K vitaminleriyle aynı gruptadır [1]. NHS'e göre vücudun hemen kullanmadığı A vitamini ileride kullanılmak üzere depolanır, bu yüzden her gün aynı miktarı almanız gerekmez [2].
Retinol ile beta karoten arasındaki fark nedir?
Besinlerdeki A vitamini iki biçimde gelir:
- Retinol (hazır A vitamini): Hayvansal besinlerde bulunur. TÜBER karaciğeri, süt ve süt ürünlerini zengin kaynak olarak sayar [1]; NHS bunlara peyniri, yumurtayı ve somon, sardalya, alabalık gibi yağlı balıkları ekler [2].
- Beta karoten: Bitkisel besinlerdeki turuncu-sarı ve koyu yeşil renk maddesidir. TÜBER kaynak olarak havuç, kayısı, ıspanak gibi turuncu ve yeşil yapraklı sebzeleri ve meyveleri verir [1]. NHS, vücudun beta karoteni retinole çevirebildiğini yazar [2].
Besin tablolarında toplam A vitamini genellikle "retinol eşdeğeri" (RE) olarak verilir [1]. Yani tablodaki bitkisel besin değeri, içerdiği beta karotenin A vitamini karşılığıdır.
A vitamini en çok hangi besinlerde var?
Aşağıdaki sıralama TÜBER 2022'nin standart porsiyon tablosuna (Ek 2.3.1) dayanır [1]. Besinler porsiyon başına A vitamini karşılığına göre büyükten küçüğe dizildi. "Çok yüksek" grubunda tek porsiyon, yetişkin bir kişinin günlük önerisini tek başına karşılayacak düzeydedir.
| Besin (standart porsiyon) | Porsiyon başına düzey |
|---|---|
| Havuç, 150 g | Çok yüksek |
| Ispanak, pişmiş, 150 g | Çok yüksek |
| Pazı, pişmiş, 150 g | Çok yüksek |
| Maydanoz, 75 g | Yüksek |
| Kırmızı biber, 150 g | Yüksek |
| Kavun, 150 g | Yüksek |
| Kuru kayısı, 30 g | Yüksek |
| Yumurta, 100 g | Orta |
| Semizotu, pişmiş, 150 g | Orta |
| Trabzon hurması, 80 g | Orta |
| Brokoli, pişmiş, 150 g | Orta |
| Balkabağı, pişmiş, 150 g | Orta |
| Kaşar peyniri, 40 g | Orta |
| Beyaz peynir, 60 g | Orta |
| Kefir, 240 g | Daha düşük |
| İnek sütü, tam yağlı, 240 g | Daha düşük |
Tablodan iki şey çıkıyor. Birincisi, havuç ve koyu yeşil yapraklı sebzeler porsiyon başına en yüksek değerleri veriyor. İkincisi, kahvaltı sofrasındaki yumurta ve peynir de hatırı sayılır katkı sağlıyor. TÜBER tablosunda karaciğer yer almaz; ancak hem TÜBER hem NHS karaciğeri en zengin kaynak olarak sayar [1][2].
Günde ne kadar A vitamini gerekir?
TÜBER 2022'deki günlük öneriler (Ek 1.5.1) retinol eşdeğeri olarak verilir ve yaşa göre değişir [1]:
- Çocuklukta ihtiyaç yaşla birlikte adım adım artar; 11–14 yaşta yetişkin düzeyine yaklaşır.
- 15 yaş ve üzerinde erkeklerin önerisi kadınlarınkinden biraz yüksektir.
- Gebelikte öneri yetişkin kadına göre biraz artar.
- Emzirme döneminde öneri belirgin biçimde yükselir; yetişkin kadın önerisinin yaklaşık iki katıdır.
NHS ihtiyacın çeşitli ve dengeli bir beslenmeyle karşılanabileceğini yazar [2]. TÜBER'de aktarılan TBSA 2017 verilerine göre ise A vitaminini gereksinimin altında alanların sıklığı yetişkinlerde daha yüksektir ve ilerleyen yaşlarda artar [1].
Türk mutfağında A vitamini nasıl artırılır?
Ayrı bir şey eklemek yerine zaten pişirdiğiniz yemekleri biraz çeşitlendirmek yeter:
- Kahvaltıda yumurta, beyaz peynir ve bir iki dilim kırmızı biber,
- Öğlede zeytinyağlı ıspanak, pazı ya da semizotu yemeği,
- Salatada rendelenmiş havuç ve bol maydanoz,
- Kışın balkabağı çorbası, yazın bir dilim kavun,
- Ara öğünde birkaç kuru kayısı ve yoğurt.
A vitamini yağda çözündüğü için havuç, ıspanak ve pazının zeytinyağıyla pişirildiği geleneksel tarifler bu besinler için de uygun bir pişirme biçimidir. Sebzeyi uzun süre bol suda haşlamanın vitaminlere etkisini sebzeler vitaminini kaybetmeden nasıl pişirilir yazımızda anlattık. Günde kaç porsiyon sebze ve meyve hedeflendiğini de günde kaç porsiyon sebze ve meyve yenmeli yazısında bulabilirsiniz.
Fazla A vitamini zararlı mı? Karaciğer ve takviye uyarısı
NHS, karaciğer ve karaciğer ürünlerinin çok zengin bir A vitamini kaynağı olduğunu, bunları haftada bir kereden sık yiyenlerin fazla A vitamini alabileceğini yazar [2]. Uzun yıllar boyunca fazla A vitamini almanın ileri yaşta kemikleri kırılmaya daha yatkın hâle getirebileceğini, bunun özellikle menopoz sonrası kadınlar ve yaşlı erkekler için önemli olduğunu belirtir [2]. TÜBER de üst sınır tablosunun dipnotunda menopoz sonrası dönemde kemik erimesi ve kırık riski taşıyan kadınlar için daha düşük bir sınırı aktarır [1].
TÜBER'in üst sınırı hazır A vitamini, yani retinol ve retinil esterleri için verilmiştir [1]. Fazla alımda asıl dikkat edilecek kaynaklar karaciğer ve takviyelerdir: NHS, pek çok multivitaminin ve balık karaciğer yağının A vitamini içerdiğini, karaciğeri her hafta yiyenlerin A vitamini içeren takviye kullanmamasını önerir [2]. Takviye düşünüyorsanız önce takviye kullanmalı mıyım yazımıza göz atın ve hekiminize danışın.
Gebelikte A vitamini için nelere dikkat edilmeli?
NHS, gebelikte karaciğer ve karaciğer ürünlerinden (ciğer, ciğer ezmesi gibi) kaçınılmasını önerir [2]. Gebelik planlıyor ya da gebeyseniz A vitamini içeren takviyeleri, balık karaciğer yağı dahil, hekiminize danışmadan kullanmayın. TÜBER'e göre gebelikte ihtiyaç biraz artar ve bu ihtiyacın besinlerden karşılanması hedeflenir [1]; ciğer yerine yumurta, süt ürünleri ve turuncu-yeşil sebzeler bu dönemde iyi seçeneklerdir.
Ne zaman hekime başvurmalı?
TÜBER, A vitamini yetersizliğiyle ilişkili belirtiler olarak göz sorunlarını ve gece körlüğünü, deri ve doku kuruluğunu ve iştah kaybını sayar [1]. Bu şikâyetlerin başka pek çok nedeni olabilir; karanlıkta görmekte zorlanıyorsanız ya da gözlerinizde kuruluk sürüyorsa hekiminize başvurun. Gebelik, emzirme, karaciğer hastalığı ya da düzenli ilaç kullanımı varsa takviye kararını da hekiminiz verir. Tahlil sonrası beslenme konuşmasını vitamin ve mineral tahlilleri sayfamızda anlattık.
Sık sorulan sorular
Havuç mu, ıspanak mı daha çok A vitamini verir?
Türkiye Beslenme Rehberi porsiyon tablosunda havuç ilk sırada, pişmiş ıspanak ikinci sıradadır; iki besinin de tek porsiyonu yetişkin günlük önerisini karşılayacak düzeydedir. İkisi de beta karoten kaynağıdır. Tek bir sebzeye bağlı kalmak yerine havuç, ıspanak, pazı, kırmızı biber ve balkabağını hafta içinde dönüşümlü kullanmak yeterlidir.
Her gün karaciğer yemek A vitamini için iyi mi?
Hayır. NHS karaciğerin çok zengin bir A vitamini kaynağı olduğunu, haftada bir kereden sık yenirse fazla A vitamini alınabileceğini yazar. Gebelikte karaciğer ve ciğer ezmesinden kaçınılmasını önerir. İhtiyacınızı hafta boyunca yumurta, süt ürünleri ve turuncu-yeşil sebzelerle karşılamayı hedefleyin; gebe değilseniz karaciğeri ara sıra ve küçük porsiyonda yiyin, gebeyseniz hiç yemeyin.
A vitamini takviyesi kullanmalı mıyım?
NHS, A vitamini ihtiyacının çeşitli bir beslenmeyle karşılanabileceğini ve takviyede fazlasının zararlı olabileceğini belirtir. Multivitaminler ve balık karaciğer yağı da A vitamini içerir. Bu yüzden takviyeye kendi başınıza başlamayın; gerekip gerekmediğine ve ne kadar kullanılacağına hekiminiz karar verir. Gebelikte bu daha da önemlidir.
Et yemiyorum, A vitamini eksik kalır mı?
Kalmak zorunda değil. Yumurta ve süt ürünleri yiyorsanız hazır A vitamini alırsınız. Bunları da yemiyorsanız havuç, ıspanak, pazı, kırmızı biber, kavun ve kuru kayısı gibi beta karoten kaynaklarını her gün sofraya koyun. Endişeniz varsa ya da yumurta ve süt ürünlerini de yemiyorsanız hekiminizle ya da diyetisyeninizle konuşun.
Kaynaklar
- T.C. Sağlık Bakanlığı. Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER) 2022 (yeni sekmede açılır) — Tablo 2.1 vitamin kaynakları ve yetersizlik belirtileri, Ek 1.5.1 vitamin önerileri, Ek 1.5.4 üst sınırlar ve dipnotları, Ek 2.3.1 standart porsiyon içerikleri, Ek 4.1.8 (TBSA 2017)
- NHS (İngiltere Ulusal Sağlık Servisi): Vitamins and minerals – Vitamin A (yeni sekmede açılır)
Hazırlayan: Dyt. Şeyma Türkoğlu Vural · Site editörü: dyt.seymaturkoglu@gmail.com
İlgili konular
İlgili yazılar
-
Bulaşık süngeri ve mutfak bezi nasıl temizlenir? Kesme tahtası hijyeni
Türkiye Beslenme Rehberi bulaşık süngerinin haftada en az bir kez deterjanlı kaynar suyla yıkanmasını ya da çamaşır suyunda bekletilmesini önerir. Bez...
-
Son tüketim tarihi geçen ürün yenir mi? STT ve TETT farkı
Son tüketim tarihi (STT) geçmiş ürünü yemeyin; bu tarih gıdanın güvenliğiyle ilgilidir ve et, süt ürünleri gibi çabuk bozulan gıdalarda bulunur. Tavsi...
-
B6 vitamini hangi besinlerde var? Günlük ihtiyaç ve besin tablosu
B6 vitamini tavuk, somon gibi balıklar, yumurta, nohut, kuru fasulye, mercimek, ceviz, muz, kırmızı biber ve tam tahıllarda bulunur. Günlük ihtiyaç ya...