Türkiye Beslenme Rehberi yetişkinlere günde en az 5 porsiyon, yani en az 400 g sebze ve meyve önerir; bunun yaklaşık üçü sebze, ikisi meyve olmalıdır. Pişmiş sebzede bir porsiyon 150 g, çiğ yeşillikte 75 g, çoğu meyvede 150 g'dır; bu da kabaca bir orta boy elma ya da iki orta kepçe sebze yemeği eder. Patates sebze porsiyonuna sayılmaz.
Türkiye Beslenme Rehberi yetişkinlere günde en az 5 porsiyon, yani en az 400 g sebze ve meyve önerir; bunun yaklaşık üçü sebze, ikisi meyve olmalıdır [1]. Pişmiş sebzede bir porsiyon 150 g, çiğ yeşillikte 75 g, çoğu meyvede 150 g'dır; bu da kabaca bir orta boy elma ya da iki orta kepçe sebze yemeği eder [1]. Patates sebze porsiyonuna sayılmaz [1].
Türkiye Beslenme Rehberi ne öneriyor?
Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER) 2022'nin sebze ve meyve önerileri şöyle özetlenebilir [1]:
- Her gün en az 5 porsiyon (en az 400 g) taze sebze ve meyve yenmelidir.
- Rehberin bir bölümünde bunun 2,5–4 porsiyonunun sebze, 2–3 porsiyonunun meyve olması; başka bir bölümünde ise 5 porsiyonun 3'ünün sebze, 2'sinin meyve olması önerilir.
- Üç porsiyon sebzenin biri yeşil yapraklı sebze olmalı ve çiğ yenmelidir.
- Mevsiminde yetişen ürünler tercih edilmeli, farklı renklerde sebze ve meyveyle çeşitlilik sağlanmalıdır.
Rehber, sebze ve meyvenin taze, dondurulmuş, konserve ya da kurutulmuş tüm biçimleriyle tüketilebileceğini yazar [1]. Yani kışın dondurulmuş bezelye ya da ıspanak da porsiyonunuza sayılır. Hangi ayda hangi ürünün bol olduğunu mevsim sebze meyve takvimi yazısında bulabilirsiniz.
Bir porsiyon sebze ne kadar?
TÜBER'in standart porsiyon ölçüleri şöyledir [1]:
| Sebze türü | Bir porsiyon | Evde karşılığı (yaklaşık) |
|---|---|---|
| Pişmiş sebze yemeği | 150 g | 2 orta kepçe ya da 5–6 yemek kaşığı (yaklaşık 1 yumruk) zeytinyağlı ya da sebze yemeği |
| Çiğ yeşil yapraklı sebze ve yeşillik (salata, söğüş) | 75 g | 1 büyük kâse (yaklaşık 2 yumruk) marul, roka ya da kıvırcık |
| Diğer çiğ sebzeler (domates, salatalık, biber, havuç) | 150 g | 1 orta boy domates ya da 1 küçük kâse doğranmış biber |
| Patates ve mısır | 90 g | ½ orta boy patates; 400 g hesabına katılmaz |
Patates ve mısırın ayrı tutulmasının nedeni nişasta içeriklerinin yüksek olmasıdır. TÜBER, kalp-damar sağlığı bölümünde günlük 400 g sebze ve meyve önerisinin patates gibi nişastalı sebzeler hariç tutularak hesaplandığını yazar [1].
Bir porsiyon meyve ne kadar?
Rehberde bir standart porsiyon meyve çoğu meyve için 150 g, muz için 100 g, Trabzon hurması için 80 g ve kuru meyveler için 30 g'dır [1]. Elinizde terazi yoksa rehberin ölçüleri işinizi görür [1]:
| Meyve | Bir porsiyon |
|---|---|
| Elma, portakal, şeftali | 1 orta boy (yaklaşık 7 cm çapında ya da bir yumruk büyüklüğünde) |
| Mandalina | 2 orta boy |
| Kivi | 2 orta boy |
| Muz | 1 el uzunluğunda |
| Kiraz, vişne | 13–15 iri tane ya da 1 küçük kâse |
| Çilek | 7–8 iri ya da 15 orta boy |
| Üzüm | 20 iri ya da 25–30 küçük tane |
| Karpuz, kavun | 3 parmak genişliğinde ve uzunluğunda 2 dilim |
| Kuru kayısı, kuru erik, kuru incir | 3–4 adet |
Kuru meyveler suyunu kaybettiği için aynı hacimde tazeye göre daha fazla enerji taşır; rehber bu yüzden kuru meyvede porsiyon miktarına dikkat edilmesini ister [1].
Meyve suyu porsiyon yerine geçer mi?
Kısmen. TÜBER'e göre önerilen meyve miktarının en az yarısı meyvenin kendisinden gelmelidir. Meyve suyu içilecekse %100 meyveden yapılmış, pastörize ve şeker eklenmemiş olmalıdır [1]. Rehber, meyve suyunda posadan yararlanılamadığını ve bekletildiğinde birçok vitaminin kaybolduğunu da not eder [1]. Örneğin günde 2 porsiyon meyve yiyorsanız bunlardan en fazla biri meyve suyundan gelebilir; rehberin porsiyon tablosunda taze sıkılmış portakal suyunun bir porsiyonu 125 g, yani yaklaşık küçük bir bardaktır [1]. Meyvenin kabuğu ve posası aynı zamanda lif kaynağıdır; ayrıntısı için günlük lif nasıl artırılır yazısına bakabilirsiniz.
Çocuklar ve yaşlılar için kaç porsiyon?
TÜBER'in Ek 2.1.8 ve Ek 2.1.10 tablolarında önerilen günlük porsiyonlar yaşa ve cinsiyete göre değişir; değerler çocuklarda ve yetişkinlerde az aktif bir günün enerji ihtiyacına göre hesaplanmıştır [1]:
| Yaş | Sebze (porsiyon/gün) | Meyve (porsiyon/gün) |
|---|---|---|
| 2–3 yaş | 1–2 | 1½ |
| 4–6 yaş | 2 | 1½–2 |
| 7–10 yaş | 2–2½ | 2 |
| 18–49 yaş | 2½–3½ | 2–2½ |
| 50–70 yaş | 2½–3 | 2–2½ |
| 70 yaş ve üstü | 2½ | 2 |
Rehber aralığın alt ve üst ucunu cinsiyete ve enerji ihtiyacına göre ayrı ayrı verir; size uyan miktarı beslenme danışmanlığı görüşmesinde birlikte belirleyebiliriz.
Çocuklarda porsiyonun kendisi de küçük düşünülmelidir. Sofrada sebzeyle arası iyi olmayan bir çocuğunuz varsa çocuk sebze yemiyorsa ne yapılır yazısındaki küçük adımlar işe yarayabilir.
Türkiye'de ne kadar sebze ve meyve yeniyor?
TÜBER, Türkiye Beslenme ve Sağlık Araştırması (TBSA) 2017 verilerini paylaşır: 15 yaş ve üzerindeki erkeklerde günlük kişi başı ortalama taze sebze tüketimi 257,6 g, kadınlarda 254,8 g'dır; ortalama taze meyve tüketimi erkeklerde 162,7 g, kadınlarda 155,0 g'dır [1]. Sebze ve meyve birlikte erkeklerde yaklaşık 420 g, kadınlarda 410 g eder; yani ortalama 400 g çizgisinin hemen üzerindedir. Ama ortalamanın içinde hiç meyve yemeyenler de çok yiyenler de vardır. Kendi gününüzü saymak, toplumun ortalamasına bakmaktan daha anlamlıdır.
Sebze ve meyve tüketimi neden önemli?
TÜBER, sebze ve meyve tüketiminin artırılmasının kalp hastalıkları, inme ve bazı kanser türleri gibi kronik hastalıklara karşı koruyucu özellik taşıdığını; sebzelerin düşük enerji içerikleri nedeniyle vücut ağırlığı kontrolüne de yardımcı olduğunu yazar [1]. Dünya genelinde 95 çalışmayı bir araya getiren bir meta-analizde, günlük sebze ve meyve tüketimindeki her 200 g'lık artış kalp-damar hastalığı riskinde yaklaşık %8, tüm nedenlere bağlı ölüm riskinde yaklaşık %10 daha düşük oranla ilişkili bulunmuştur; bu ilişki günde 800 g'a kadar sürmüştür [2]. Bu tür çalışmalar ilişkiyi gösterir; tek başına sebze ve meyvenin bir hastalığı önleyeceği anlamına gelmez.
Bir günde 5 porsiyon nasıl tamamlanır?
Aşağıdaki gün TÜBER porsiyon ölçüleriyle kurulmuş bir örnektir; kişiye özel bir plan değildir.
| Öğün | Ne yenebilir? | Porsiyon |
|---|---|---|
| Kahvaltı | 1 orta boy domates, yarım salatalık ve birkaç yeşil biber | 1 sebze |
| Ara öğün | 1 orta boy elma ya da 2 mandalina | 1 meyve |
| Öğle | 2 orta kepçe zeytinyağlı taze fasulye, yanında 1 büyük kâse roka-maydanoz salatası | 2 sebze (biri çiğ yeşillik) |
| İkindi | 15 orta boy çilek ya da 3–4 kuru kayısı | 1 meyve |
| Akşam | Mercimek çorbası yanında 1 büyük kâse mevsim salatası | 1 sebze |
Bu örnekte 4 porsiyon sebze ve 2 porsiyon meyveyle öneri karşılanır. Sebzelerin besin değerini korumak için pişirme önerilerini sebzeler vitaminini kaybetmeden nasıl pişirilir yazısında, hangi meyvenin C vitamini açısından öne çıktığını C vitamini hangi besinlerde var yazısında bulabilirsiniz. Haftalık bir örnek düzen için örnek menü sayfasına da bakabilirsiniz.
Ne zaman hekime başvurmalı?
Böbrek hastalığınız varsa ya da hekiminiz potasyum kısıtlaması önerdiyse sebze ve meyve miktarını kendi başınıza artırmayın; bu konuda potasyum hangi besinlerde var yazımızdaki uyarılara da göz atın. Diyabetiniz varsa meyve miktarını ve öğünlere dağılımını hekiminiz ve diyetisyeninizle konuşun. Sebze ve meyveyi artırdığınızda belirgin karın ağrısı, uzun süren ishal ya da kabızlık olursa hekiminize başvurun.
Sık sorulan sorular
Günde 5 porsiyon meyve yesem sebze yerine geçer mi?
Geçmez. Türkiye Beslenme Rehberi 5 porsiyonun yaklaşık üçünün sebze, ikisinin meyve olmasını ve sebzelerden birinin çiğ yeşil yapraklı olmasını önerir. Meyve daha fazla doğal şeker ve enerji taşır; sebze ise farklı vitamin, mineral ve lif sağlar. İkisini dengeli dağıtmak, öneriyi doğru biçimde karşılamanın yoludur.
Patates ve mısır sebze porsiyonuna sayılır mı?
Sayılmaz. Türkiye Beslenme Rehberi günlük 400 g sebze ve meyve önerisini patates gibi nişastalı sebzeler hariç tutarak verir; patates ve mısırın bir porsiyonu 90 g olarak ayrı tanımlanır. Patatesi tahıl gibi düşünüp yanına ayrıca salata ya da sebze yemeği eklemek daha doğru bir hesaptır.
Dondurulmuş ya da konserve sebze de porsiyona sayılır mı?
Sayılır. Türkiye Beslenme Rehberi sebze ve meyvenin taze, dondurulmuş, konserve ve kurutulmuş tüm biçimleriyle tüketilebileceğini yazar. Konserve meyvede %100 meyve suyu içeren ya da şeker ilavesi en düşük olanı seçin. Konserve sebzede tuz miktarına etiketten bakın; salamura suyunu süzüp sebzeyi kısa süre durulamak tuzu bir miktar azaltabilir; kışın da porsiyonunuzu böyle tamamlayabilirsiniz.
Çorbadaki sebze de porsiyondan sayılır mı?
Sayılır, ama miktarı küçüktür. Türkiye Beslenme Rehberi pişmiş sebzede bir porsiyonu 150 g olarak tanımlar; bir kâse sebze çorbasında genellikle bundan daha az sebze bulunur. Bu yüzden bir kâse çorbayı tam porsiyon saymamak ve yanına bir büyük kâse salata eklemek günlük sayınızı tamamlamayı kolaylaştırır.
Kaynaklar
- T.C. Sağlık Bakanlığı. Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER) 2022 (yeni sekmede açılır) — 2.2.3 sebze ve meyve önerileri, sebze-meyve grubu tüketim önerileri, Ek 2.1.7–2.1.10 standart porsiyon ölçüleri ve önerilen günlük porsiyonlar, TBSA 2017 tüketim verileri, kalp-damar sağlığı önerileri
- Aune D, Giovannucci E, Boffetta P, et al. Fruit and vegetable intake and the risk of cardiovascular disease, total cancer and all-cause mortality—a systematic review and dose-response meta-analysis of prospective studies. Int J Epidemiol. 2017;46(3):1029-1056. PMID: 28338764 (yeni sekmede açılır)
Hazırlayan: Dyt. Şeyma Türkoğlu Vural · Site editörü: dyt.seymaturkoglu@gmail.com
İlgili konular
İlgili yazılar
-
Bulaşık süngeri ve mutfak bezi nasıl temizlenir? Kesme tahtası hijyeni
Türkiye Beslenme Rehberi bulaşık süngerinin haftada en az bir kez deterjanlı kaynar suyla yıkanmasını ya da çamaşır suyunda bekletilmesini önerir. Bez...
-
Son tüketim tarihi geçen ürün yenir mi? STT ve TETT farkı
Son tüketim tarihi (STT) geçmiş ürünü yemeyin; bu tarih gıdanın güvenliğiyle ilgilidir ve et, süt ürünleri gibi çabuk bozulan gıdalarda bulunur. Tavsi...
-
B6 vitamini hangi besinlerde var? Günlük ihtiyaç ve besin tablosu
B6 vitamini tavuk, somon gibi balıklar, yumurta, nohut, kuru fasulye, mercimek, ceviz, muz, kırmızı biber ve tam tahıllarda bulunur. Günlük ihtiyaç ya...