Sebzeler vitaminini kaybetmeden nasıl pişirilir? Haşlama, buhar ve fırın

Fırın tepsisinde dilimlenmiş havuç, turp, brokoli ve karnabahar; yanında bıçak ve tatlı patates dilimleri
Kısa cevap

Sebzeyi vitaminini koruyarak pişirmek için az su kullanın ya da buharda pişirin, pişirme süresini kısa tutun, haşlama suyunu dökmeyin ve yemeği bekletmeden servis edin. Türkiye Beslenme Rehberi kızartma, haşlayıp suyunu dökme ve uzun süre kavurma yerine fırın, haşlama, ızgara ve buharı önerir. En çok kayıp C vitamini gibi suda çözünen vitaminlerde olur.

Sebzeyi vitaminini koruyarak pişirmek için az su kullanın ya da buharda pişirin, pişirme süresini kısa tutun, haşlama suyunu dökmeyin ve yemeği bekletmeden servis edin. Türkiye Beslenme Rehberi kızartma, haşlayıp suyunu dökme ve uzun süre kavurma yerine fırın, haşlama, ızgara ve buharı önerir [1]. En çok kayıp C vitamini gibi suda çözünen vitaminlerde olur [1].

Pişirince sebzenin vitamini neden azalır?

Üç şey kaybı büyütür: su, ısı ve zaman. C vitamini ile bazı B vitaminleri suda çözünür; sebze suyun içinde uzun süre kaldıkça bu vitaminler pişirme suyuna geçer. Su dökülürse vitamin de gider. Isı ve uzun pişirme süresi bazı vitaminlerin yapısını bozar. Kayıp doğranıp bekleyen sebzede de sürer; TÜBER bu yüzden doğranmış çiğ sebzenin bekletilmeden yenmesini önerir [1].

Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER) bunu şöyle özetler: besin ögesi kayıplarının önlenmesi pişirme yöntemlerine ve ön hazırlık koşullarına bağlıdır; yanlış pişirme uygulamaları kayıpları artırır [1]. Rehberin porsiyon tablosunda da fark görülür: 150 g çiğ domates 37 mg, pişmiş domates 23 mg C vitamini içerir; çiğ kırmızı biberde bu değer 210 mg, pişmişte 168 mg'dır [1]. Aynı tabloda domatesin folat değeri de çiğde 59 mcg, pişmişte 36 mcg olarak yer alır [1].

Bu, pişmiş sebzenin değersiz olduğu anlamına gelmez. Pişmiş brokoli bile 150 g'da 92 mg C vitamini taşır [1]. Ayrıca pişirme bazı sebzeleri yemeyi kolaylaştırır; ıspanak, pırasa ya da kabak çoğumuzun sofrasına pişmiş hâliyle gelir. Amaç pişirmekten vazgeçmek değil, kaybı azaltmaktır.

Hangi pişirme yöntemi vitaminleri daha iyi korur?

TÜBER'e göre buharda pişirmede, suda haşlama ya da mikrodalga fırında pişirmeye kıyasla besin ögesi kaybı daha azdır; C vitamini gibi suda çözünen bileşikler buharda kaynatmaya göre daha az kayba uğrar [1]. Rehber, sebzelerin susuz ya da mümkün olduğunca az suda pişirilmesini ve pişirme süresinin mümkün olduğunca kısa tutulmasını ister [1].

Araştırmalar da benzer bir tablo çizer ama ayrıntı sebzeye göre değişir:

  • Brokoli üzerinde beş ev tipi pişirme yöntemini karşılaştıran bir çalışmada buhar dışındaki tüm yöntemler (mikrodalga, haşlama, tavada çevirme ve çevirip haşlama) C vitamininde ve klorofilde anlamlı kayba yol açmıştır. Araştırmacılar özellikle tavada çevirme ve çevirip haşlamanın büyük kayıplara neden olduğunu, buharda pişirmede ise besinlerin belirgin biçimde daha iyi korunduğunu bildirmiştir [3].
  • Farklı sebzelerde dört yöntemi (kısa haşlama, haşlama, mikrodalga ve buhar) inceleyen başka bir çalışmada C vitamininin korunma oranı yönteme ve sebzeye göre %0 ile %91 arasında değişmiştir. Genel olarak en çok koruma mikrodalgada, en az koruma haşlamada ölçülmüştür. Beta karoten gibi yağda çözünen bazı bileşikler ise bazı sebzelerde pişirmeden sonra daha yüksek bulunmuştur [2].

İki çalışmanın ortak noktası şudur: sebzenin suyla teması ve pişirme süresi arttıkça suda çözünen vitamin kaybı artar. Mikrodalga ile buhar arasındaki sıralama sebzeye göre değişebilir; ikisi de az su kullandığı için bol suda uzun haşlamaya göre daha avantajlıdır.

Türk mutfağında sebze pişirirken nelere dikkat edilir?

Zeytinyağlı sebze yemekleri bu açıdan şanslıdır: sebze kendi suyunda ya da az suda pişer ve pişirme suyu tabağa gelir. TÜBER de haşlama sularının dökülmemesini önerir [1]. Pratikte işe yarayan alışkanlıklar şunlardır:

  • Az su, kapalı kapak: Taze fasulye, kabak, pırasa ve ıspanakta tencereye sebzeyi örtecek kadar değil, dibi kaplayacak kadar su koyun. Kapak kapalı olunca buhar sebzeyi pişirir.
  • Kısa süre: Mutfakta işe yarayan bir ölçü olarak sebzeyi yumuşayıp dağılana kadar değil, çatal batacak kıvama gelene kadar pişirin. Rehber, çok uzun pişirmenin kalitede istenmeyen değişikliklere yol açtığını yazar [1].
  • Suyu dökmeyin: Brokoli, karnabahar ya da patates haşladıysanız suyu çorbada, pilavda ya da sosta kullanın. Kuru baklagillerde de pişirme suyunun dökülmemesi önerilir [1].
  • Kızartma yerine fırın: Patlıcan ve kabağı kızartmak yerine fırında közleyin. TÜBER kızartmayı, haşlayıp suyunu dökmeyi ve uzun süre kavurmayı vazgeçilmesi gereken yöntemler arasında sayar [1].
  • Hemen servis: Rehber sebzenin pişirildikten hemen sonra servis edilmesini ister [1]. Aynı yemeği defalarca ısıtmak yerine bir öğünlük pişirmek bu yüzden mantıklıdır.

Doğrama ve hazırlıkta vitamin nasıl korunur?

Kayıp tencereden önce başlar. TÜBER'in hazırlık önerileri şöyledir [1]:

  • Sebzeyi önce ayıklayın, sonra yıkayın; kök sebzelerde önce kökleri kesin, sonra yıkayın.
  • Marul ve lahana gibi yeşilliklerin dış yapraklarını ayırın; ayıklarken mümkün olduğunca elle çalışın.
  • Çiğ yenecek yeşillikleri mümkünse bıçakla kesmeden, elle küçük parçalara ayırın.
  • Doğranmış çiğ sebzeyi bekletmeden yiyin.
  • Birçok vitamin ve mineral kabukta ya da kabuğun hemen altında bulunur; kabuğuyla yenebilenleri iyice yıkayıp soymadan yiyin, soymanız gerekiyorsa ince soyun.

Yıkamanın doğru yolunu sebze ve meyve nasıl yıkanır yazısında anlattık. Sabah doğrayıp akşama kadar buzdolabında bekleyen salata yerine, salatayı yemeğe yakın hazırlamak hem lezzet hem besin değeri için daha iyidir.

Dondurulmuş sebze vitaminini kaybeder mi?

TÜBER, dondurarak saklamayı gıdanın doğal renk, lezzet ve besin değerinin en çok korunabildiği yöntemlerden biri olarak tanımlar [1]. Evde sebze donduracaksanız rehber, taze sebzeyi önce 2–3 dakika kaynar suya daldırıp ardından 1–2 dakika buzlu suya almayı (şok haşlama) önerir; bu hem rengi korur hem besin ögesi kaybını azaltır [1]. Dondurulmuş sebzeyi pişirirken de az su ve kısa süre kuralı geçerlidir. Kışın taze sebze azaldığında mevsim seçenekleri için kışın nasıl beslenmeli yazısına bakabilirsiniz.

Örnek: bir haftalık sebze pişirme düzeni

Aşağıdaki düzen bir fikir örneğidir; kişiye özel bir plan değildir.

GünSebzeYöntem
PazartesiBrokoliBuharda, çatal batacak kıvama gelene kadar kısa süre; üzerine zeytinyağı ve limon
SalıTaze fasulyeZeytinyağlı, az suda, kapak kapalı
ÇarşambaKabak ve biberFırında, iri doğranmış
PerşembeIspanakKendi suyunda kısa süre, yanında yoğurt
CumaKarnabaharHaşlama suyu çorbaya katılarak
Hafta sonuÇoban salatası, roka, maydanozÇiğ, yemekten hemen önce doğranmış

Pişmiş sebzeyi çiğ salatayla dengelemek, vitamin kaybını telafi etmenin kolay yoludur. Hangi sebzenin hangi vitamini taşıdığını C vitamini hangi besinlerde var ve potasyum hangi besinlerde var yazılarında tablo hâlinde bulabilirsiniz. Genel beslenme yaklaşımımız için fonksiyonel beslenmenin ilkeleri sayfasına göz atabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Sebzeyi haşlamak mı daha sağlıklı, buharda pişirmek mi?

Türkiye Beslenme Rehberi, buharda pişirmede C vitamini gibi suda çözünen vitaminlerin kaynatmaya göre daha az kaybolduğunu yazar. Haşlamayı tercih ediyorsanız az su kullanın, süreyi kısa tutun ve suyu dökmeyin; suyu çorba ya da pilavda değerlendirin. Böylece suya geçen vitamin ve mineralleri de tabağa almış olursunuz.

Mikrodalgada sebze pişirmek vitaminleri yok eder mi?

Yok etmez. Farklı sebzeleri inceleyen bir çalışmada C vitamini genel olarak en çok mikrodalgada, en az haşlamada korunmuştur. Türkiye Beslenme Rehberi ise buharı mikrodalgadan daha az kayıplı bulur; sıralama sebzeye göre değişir. Ortak kural az su ve kısa süredir. Mikrodalgada mikrodalgaya uygun kap kullanın.

Sebzeyi önceden doğrayıp buzdolabında saklamak vitamin kaybettirir mi?

Kaybettirebilir. Türkiye Beslenme Rehberi doğranmış çiğ sebzelerin bekletilmeden yenmesini önerir; doğranmış sebze beklerken besin ögesi kaybı sürer. Hafta içi zaman kazanmak istiyorsanız sebzeyi yıkayıp ayıklayın ama doğramayı yemeğe yakın yapın. Salatayı servisten hemen önce hazırlamak hem lezzet hem besin değeri için daha uygundur.

Zeytinyağlı sebze yemeklerinde vitamin kalır mı?

Kalır; az suda ya da kendi suyunda pişip suyuyla birlikte yendiği için zeytinyağlı yemekler bu açıdan avantajlıdır. Bazı çalışmalarda beta karoten gibi yağda çözünen bileşikler pişirmeden sonra daha yüksek bulunmuştur. Pişirme süresini uzatmamak ve yemeği defalarca ısıtmamak yeterli bir önlemdir.

Kaynaklar

  1. T.C. Sağlık Bakanlığı. Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER) 2022 (yeni sekmede açılır) — sebze ve meyve hazırlama ve pişirme önerileri, besin ögesi kayıpları, dondurarak saklama ve şok haşlama, Ek 2.3.1 standart porsiyon içerikleri
  2. Lee S, Choi Y, Jeong HS, Lee J, Sung J. Effect of different cooking methods on the content of vitamins and true retention in selected vegetables. Food Sci Biotechnol. 2018;27(2):333-342. PMID: 30263756 (yeni sekmede açılır)
  3. Yuan GF, Sun B, Yuan J, Wang QM. Effects of different cooking methods on health-promoting compounds of broccoli. J Zhejiang Univ Sci B. 2009;10(8):580-8. PMID: 19650196 (yeni sekmede açılır)

Hazırlayan: Dyt. Şeyma Türkoğlu Vural · Site editörü: dyt.seymaturkoglu@gmail.com

İlgili konular

İlgili yazılar

İletişim

İletişim
Görüşme

Aklınızda bir soru mu kaldı?

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Yüz yüze ya da online görüşme için iletişim sayfasındaki bilgileri kullanabilirsiniz.

Hemen arayın