Omega-3 hangi besinlerde var? Balık, ceviz ve keten tohumu listesi

Gri zeminde yan yana dizilmiş üç taze uskumru
Kısa cevap

Omega-3 en çok uskumru, palamut, sardalya, somon ve alabalık gibi yağlı balıklarda bulunur. Ceviz, keten tohumu, chia tohumu, soya ve kanola yağı ise ALA adı verilen bitkisel omega-3'ü verir. Türkiye Beslenme Rehberi haftada en az iki kez balık önerir; bitkisel kaynaklar balığın yerini tam olarak tutmayabilir.

Omega-3 en çok uskumru, palamut, sardalya, somon ve alabalık gibi yağlı balıklarda bulunur. Ceviz, keten tohumu, chia tohumu, soya ve kanola yağı ise ALA adı verilen bitkisel omega-3'ü verir [1][2]. Türkiye Beslenme Rehberi haftada en az iki kez balık önerir; bitkisel kaynaklar balığın yerini tam olarak tutmayabilir [1].

Omega-3 nedir, neden besinle almak gerekir?

Omega-3, bir yağ asidi ailesinin adıdır. Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER) bu ailenin üç temel üyesini sayar: ALA (alfa-linolenik asit), EPA (eikosapentaenoik asit) ve DHA (dokosaheksaenoik asit) [1]. Rehbere göre insan vücudu pek çok yağ asidini kendisi üretebilir ama omega-3'leri üretemez. Bu yüzden omega-3'ün besinlerle alınması gerekir [1].

Üçünün kaynağı farklıdır. EPA ve DHA çoğunlukla balıkta ve deniz ürünlerinde bulunur. ALA ise keten tohumu, chia tohumu, soya yağı, kanola yağı ve ceviz gibi bitkisel besinlerde yer alır [1]. Vücut ALA'nın bir kısmını EPA ve DHA'ya çevirebilir; ancak TÜBER bu çevrimin yetersiz kalabildiğini, bu yüzden yalnız ALA kaynaklarıyla omega-3 ihtiyacının karşılanamayabileceğini yazar [1].

Omega-3 en çok hangi balıklarda var?

TÜBER omega-3'ten zengin yağlı balıklar olarak somon, alabalık, uskumru ve palamudu sayar [1]. İngiltere Ulusal Sağlık Servisi (NHS) yağlı balık listesine sardalya, ringa ve uskumru gibi türleri de ekler ve yağlı balığı uzun zincirli omega-3'ün en zengin kaynağı olarak tanımlar [2].

BesinHangi omega-3Not
Uskumru, palamut, sardalyaEPA ve DHAYağlı balık; mevsiminde pazarda bulunur
Somon, alabalıkEPA ve DHAYağlı balık; yıl boyu satılır
Midye, kalamar, yengeçEPA ve DHANHS'e göre kaynak ama yağlı balık kadar değil
CevizALAKahvaltıda ve ara öğünde kolay eklenir
Keten tohumu, chia tohumuALAYoğurda, çorbaya, salataya katılır
Soya yağı, kanola yağıALAPişirme yağı olarak kullanılır

Konserve ton balığı burada sık karıştırılır. NHS, taze ya da konserve ton balığının yağlı balık sayılmadığını belirtir [2]. Ton balığı protein için iyi bir seçenektir ama haftalık yağlı balık hedefini onunla doldurmuş olmazsınız.

Balık yemeyenler omega-3'ü nereden alır?

TÜBER, balık tüketmeyen kişiler için keten tohumu, chia tohumu, soya yağı, kanola yağı ve ceviz gibi besinleri önerir [1]. Gündelik mutfakta bunlar şöyle yer bulabilir:

  • Kahvaltıda peynirin yanına üç dört ceviz içi,
  • Yoğurda ya da yulaf lapasına bir tatlı kaşığı öğütülmüş keten tohumu,
  • Mercimek çorbasının üstüne serpilen chia tohumu,
  • Kısır, roka ya da çoban salatasına kırılmış ceviz.

Yine de rehberin uyarısını akılda tutmak gerekir: ALA'nın EPA ve DHA'ya dönüşümü sınırlıdır [1]. Et ve balık yemeyenlerde dikkat edilecek diğer besinleri vegan beslenmede eksik kalabilecek besinler yazımızda bir arada bulabilirsiniz.

Haftada kaç kez balık yenmeli?

TÜBER, sağlıklı beslenme için haftada en az iki kez yağlı balık yenmesini önerir; başka bir bölümde bu öneriyi haftada bir ila iki porsiyon, yani 150–300 g pişmiş balık olarak verir [1]. NHS de haftada en az iki porsiyon balık, bunlardan birinin yağlı balık olmasını önerir ve bir porsiyonu yaklaşık 140 g olarak tanımlar [2].

Türkiye'de bu öneriye uyan az. TÜBER'de aktarılan Türkiye Beslenme ve Sağlık Araştırması (TBSA 2017) verisine göre 15 yaş ve üzerindeki kadın ve erkeklerde haftada 2–3 kez balık tüketenlerin oranı %10'un altındadır [1].

Türk mutfağından örnek bir hafta

Aşağıdaki tablo bir öneri değil, haftaya balığı ve bitkisel omega-3 kaynaklarını yerleştirmenin bir örneğidir. Mevsime ve bütçeye göre balık türünü değiştirebilirsiniz. Gebeyseniz ya da gebelik planlıyorsanız NHS yağlı balığı haftada iki porsiyonla sınırlamayı önerdiği için üçüncü yağlı balık porsiyonunu atlayın [2].

GünÖğünOmega-3 kaynağı
PazartesiAkşam: fırında uskumru, roka salatası, bulgur pilavıYağlı balık
SalıKahvaltı: peynir, domates, salatalık, birkaç ceviz içiCeviz
ÇarşambaAra öğün: yoğurt, öğütülmüş keten tohumu, mevsim meyvesiKeten tohumu
PerşembeAkşam: ızgara sardalya ya da palamut, mevsim salatasıYağlı balık
CumartesiÖğle: cevizli kısır, ayranCeviz
PazarAkşam: fırında somon ya da alabalık, zeytinyağlı sebzeYağlı balık (isteğe bağlı üçüncü porsiyon)

Balık nasıl pişirilmeli, nasıl seçilmeli?

NHS buğulama, fırın ya da ızgarayı kızartmaya göre daha sağlıklı bir seçim olarak görür; kızartma, özellikle hamura bulanarak yapıldığında balığın yağ içeriğini artırır [2]. Evde kızartma yapıyorsanız yağın kaç kez kullanılacağına dair bilgileri kızartma yağı tekrar kullanılır mı yazımızda bulabilirsiniz.

Pişirme yağı seçerken TÜBER'in yağ türleri arasındaki dengeye dikkat çektiğini de bilmekte yarar var: rehbere göre günlük yağ alım miktarı kadar yağın türü ve türler arasındaki oran da önemlidir [1]. Zeytinyağı, fındık yağı ve diğer yağların farkını sağlıklı yağlar listesi yazımızda ayrıntılı anlattık.

Gebelikte, emzirirken ve çocuklarda balık

TÜBER, gebelik ve emzirme döneminde düzenli balık tüketiminin hem anne hem bebek sağlığını destekleyebileceğini yazar. Bu dönemde EPA ve DHA içeriği yüksek, cıva içeriği düşük balıkları seçmeyi önerir ve örnek olarak somon, ringa ve alabalığı verir [1].

NHS ise gebe ya da gebelik planlayan kadınların köpekbalığı, kılıç balığı ve marlin yememesini, yağlı balığı da haftada iki porsiyonla sınırlamasını önerir; gerekçe olarak bazı balıklardaki cıva ve kirleticileri gösterir [2]. Gebelikte, emzirirken ve çocuğunuz için balık türünü ve sıklığını hekiminizle konuşun.

Omega-3 takviyesi gerekli mi?

TÜBER, balık ve deniz ürünü tüketmenin mümkün olmadığı durumlarda omega-3 içeren besin desteklerinin hekim önerisiyle kullanılabileceğini yazar [1]. Aynı bölümde üç önemli uyarı vardır [1]:

  • Bu destekler kan sulandırıcı ilaçlarla etkileşime girebilir.
  • Deniz ürünlerine alerjisi olanlarda balık yağının güvenli olup olmadığı net değildir.
  • Balık karaciğer yağı destekleri A ve D vitamini de içerir; bunların önerilen düzeyi aşmamasına dikkat edilmelidir.

Bu nedenle takviyeye kendi başınıza başlamayın. Hangi durumda takviyenin konuşulduğunu takviye kullanmalı mıyım yazımızda anlattık.

Ne zaman hekime başvurmalı?

Kan sulandırıcı ya da düzenli kullandığınız başka bir ilaç varsa, gebeyseniz veya emziriyorsanız ya da deniz ürünü alerjiniz varsa omega-3 takviyesi düşünmeden önce hekiminize başvurun. Tahlil sonucunuzu hekiminiz yorumlar; beslenmede neyin konuşulacağını vitamin ve mineral tahlilleri sayfamızda bulabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Hangi balıkta omega-3 daha fazla?

Türkiye Beslenme Rehberi somon, alabalık, uskumru ve palamut gibi yağlı balıkları omega-3'ten zengin olarak sayar. NHS sardalya ve ringayı da yağlı balık listesine ekler. Hamsi ya da istavrit gibi mevsim balıklarını da dönüşümlü yiyebilirsiniz. Konserve ton balığı ise NHS'e göre yağlı balık sayılmaz; haftalık hedefi onunla doldurmayın.

Ceviz yiyerek balığın yerini tutabilir miyim?

Tam olarak tutmayabilir. Ceviz, keten ve chia tohumu ALA denen bitkisel omega-3 verir. Türkiye Beslenme Rehberi vücudun ALA'yı EPA ve DHA'ya çevirebildiğini ama bu çevrimin yetersiz kalabildiğini yazar. Balık yiyebiliyorsanız haftada iki kez balık, yiyemiyorsanız bitkisel kaynaklar ve gerekirse hekim önerisi düşünülür.

Balık yağı kapsülü her gün kullanılır mı?

Kendi başınıza başlamayın. Türkiye Beslenme Rehberi omega-3 desteklerinin balık yenemediği durumlarda hekim önerisiyle kullanılabileceğini, kan sulandırıcı ilaçlarla etkileşebileceğini yazar. Balık karaciğer yağında A ve D vitamini de bulunur. Gerekip gerekmediğine, ne kadar ve ne süreyle kullanılacağına hekiminiz karar verir; düzenli ilaçlarınızı da ona söyleyin.

Konserve sardalya da sayılır mı?

Evet, sardalya yağlı bir balıktır ve NHS konserve sardalyayı da yağlı balık listesinde sayar; kılçığı yenebilen konserve sardalya kalsiyum ve fosfor da verir. Konservede etiketteki tuz ve yağ bilgisine bakın, mümkünse suyunu süzün. Taze balığı bulamadığınız haftalarda iyi bir seçenek olabilir.

Kaynaklar

  1. T.C. Sağlık Bakanlığı. Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER) 2022 (yeni sekmede açılır) — bölüm 4.4 Balık ve deniz ürünleri, diğer omega-3 içeren besinler (TBSA 2017 balık tüketim sıklığı, gebelik, besin destekleri uyarıları), et-balık grubu ve yağlar bölümleri
  2. NHS (İngiltere Ulusal Sağlık Servisi): Fish and shellfish (yeni sekmede açılır)

Hazırlayan: Dyt. Şeyma Türkoğlu Vural · Site editörü: dyt.seymaturkoglu@gmail.com

İlgili konular

İlgili yazılar

İletişim

İletişim
Görüşme

Aklınızda bir soru mu kaldı?

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Yüz yüze ya da online görüşme için iletişim sayfasındaki bilgileri kullanabilirsiniz.

Hemen arayın