Gaz yapan yiyecekler arasında kuru baklagiller, lahana ve brokoli gibi sebzeler, elma, armut ve şeftali, süt ürünleri, tam tahıllar, gazlı ve şekerli içecekler ile tatlandırıcılı sakız ve şekerlemeler sayılır. Hangisinin gaz yaptığı kişiden kişiye değişir. Islatma, iyi pişirme ve küçük porsiyon denenebilir. Karın ağrısı ya da kilo kaybı eşlik ediyorsa hekime başvurun.
Gaz yapan yiyeceklerin başında kuru baklagiller, lahana ailesinden sebzeler, elma ve armut gibi meyveler, süt ürünleri, tam tahıllar ve şekerli içecekler gelir [1]. Gaz çıkarmak sindirimin olağan bir parçasıdır. Araştırmalara göre insanlar günde ortalama 8 ile 14 kez gaz çıkarır; uzmanlar günde 25 keze kadarını normal sayar [2]. Gaz sıklaşıp sizi rahatsız etmeye başladığında ilk bakılan yer tabaktır.
Gaz yapan yiyecekler hangileri?
ABD Ulusal Diyabet, Sindirim ve Böbrek Hastalıkları Enstitüsü (NIDDK), fazla gaza yol açabilen yiyecek ve içecekleri altı grupta sayar [1]. Tabloda bu grupları sofradaki örnekleriyle eşleştirdik.
| Grup | Kaynakta geçen besinler | Sofradan örnekler |
|---|---|---|
| Baklagiller | Kuru fasulye, bezelye, mercimek | Kuru fasulye, nohut yemeği, mercimek çorbası, barbunya pilaki |
| Sebzeler | Brokoli, karnabahar, kara lahana ve aynı aileden diğer sebzeler | Kapuska, lahana sarması, karnabahar yemeği, Brüksel lahanası |
| Meyveler | Elma, şeftali, armut ve meyve suları | Ara öğünde art arda yenen meyve, hazır meyve suyu |
| Süt ürünleri | Süt, dondurma, yoğurt | Sütlü tatlılar, sütlü kahve, dondurma |
| Tam tahıllar | Tam buğday ve benzerleri | Tam buğday ekmeği, kepekli makarna, bulgur |
| İçecek ve tatlandırıcılar | Mısır şurubu içeren içecekler; sorbitol, mannitol, ksilitol gibi sonu "-ol" ile biten tatlandırıcılar | Gazoz, enerji içeceği, şekersiz sakız ve şekerleme |
Listedeki besinlerin büyük bölümü sağlıklı beslenmenin temel taşlarıdır. Bu liste bir yasak listesi sayılmaz; hangi besinlere dikkatle bakacağınızı gösterir. NIDDK ayrıca bazı kişilerde fazla lifin, bazılarında yağlı yemeklerin şişkinliği artırabildiğini ekler [1].
Bu yiyecekler neden gaz yapar?
Sindirim kanalına gaz iki yoldan girer: yutulan havayla ve kalın bağırsaktaki bakterilerin çalışmasıyla [2].
Bazı karbonhidratları mide ve ince bağırsak tümüyle sindiremez. Şekerler, nişastalar ve lif bu gruptadır. Sindirilmeyen bölüm kalın bağırsağa geçer; oradaki bakteriler onu parçalarken gaz üretir [2]. Baklagilin, lahananın ya da elmanın gaz yapması bir bozukluk işareti değildir, bu olağan sürecin sonucudur.
Aynı tabak iki kişide farklı sonuç verebilir. NIDDK gaz belirtilerinin kişiden kişiye değiştiğini vurgular [2]. Komşunuza dokunmayan kuru fasulye size dokunabilir; tersi de olur.
Pişirmede ve hazırlıkta neler değişir?
Okuduğumuz kurumsal kaynaklar ıslatma ya da pişirme yöntemlerini değerlendirmez. Aşağıdakiler mutfakta yaygın uygulanan adımlardır; etkileri bu kaynaklarca doğrulanmış değildir ve herkeste aynı sonucu vermeyebilir. Etkisini kendi tabağınızda sınayın.
- Baklagili ıslatın, suyunu dökün. Kuru fasulyeyi ve nohudu bir gece suda bekletin, ıslatma suyunu kullanmayın, taze suyla pişirin.
- İlk kaynama suyunu değiştirin. Birkaç dakika kaynatıp süzmek ve yeni suyla devam etmek sık başvurulan bir yoldur.
- İyice pişirin. Dişe gelen, diri kalmış baklagil yerine ezilecek kıvama gelmiş olanı tercih edin.
- Kabuksuz olanla başlayın. Kırmızı mercimek çorbası, baklagile alışmak için yumuşak bir ilk adımdır.
- Lahana ailesini çiğ yerine pişmiş deneyin. Çiğ lahana salatası yerine kapuska ya da haşlanmış brokoli ile başlayın.
- Porsiyonu küçültün. Bir tabak yerine birkaç kaşıkla başlayıp haftalar içinde artırın.
- Aynı öğünde üst üste koymayın. Kuru fasulye, turşu, soğan ve üstüne ayran bir aradaysa hangisinin dokunduğunu ayıramazsınız.
Lifi artırırken de aynı kademeli yol geçerlidir. Adımlarını günlük lif nasıl artırılır yazısında anlattık.
Hangi yeme alışkanlıkları gazı artırır?
Gazın bir bölümü yiyecekten değil, yutulan havadan gelir. NIDDK'ya göre şu durumlarda daha çok hava yutarsınız [2]:
- Sakız çiğnemek ya da sert şeker emmek
- Gazlı içecek içmek
- Hızlı yiyip içmek
- Sigara içmek
- Ağza tam oturmayan takma diş kullanmak
Aynı kurumun önerdiği değişiklikler basittir: yavaş yemek, ayaküstü atıştırmak yerine oturarak yemek, yerken konuşmamak, pipetle içmemek, büyük öğünler yerine daha küçük ve sık öğünler seçmek [1]. Bu adımlar tabağınızdan hiçbir şey çıkarmadan denenebilir.
Hangi yiyeceğin size gaz yaptığını nasıl anlarsınız?
Tahminle değil, kayıtla. NIDDK hekimin sizden yediklerinizi, içtiklerinizi ve gaz belirtilerinizi yazdığınız bir günlük isteyebileceğini belirtir; bu günlük, hekimin ya da diyetisyenin sorumlu besini bulmasına yardım eder [1]. İki hafta boyunca öğünü, saatini ve sonraki birkaç saatte hissettiklerinizi not edin. Yöntemi besin günlüğü nasıl tutulur yazısında gösterdik.
Listedeki bütün grupları birden kesmeyin. Baklagili, sebzeyi, meyveyi ve süt ürününü aynı anda bırakırsanız hem neyin dokunduğunu öğrenemezsiniz hem de sofranız fakirleşir. Her seferinde tek bir besini azaltıp sonucu izlemek daha öğreticidir. Şişkinliğin gazdan farkını ve diğer nedenlerini karın şişkinliği neden olur yazısında bulabilirsiniz.
İnatçı gazda ne zaman hekime başvurmalı?
NIDDK şu durumlarda hekimle konuşmayı önerir: gaz sizi rahatsız ediyorsa, belirtiler birdenbire değiştiyse ya da gaza karın ağrısı, kabızlık, ishal veya kilo kaybı eşlik ediyorsa [2]. Dışkıda kan, gece uykudan uyandıran ağrı, yutma güçlüğü ve açıklanamayan kansızlık da bekletilmeden hekime gösterilmesi gereken belirtilerdir.
Fazla gazın arkasında bir sağlık sorunu bulunabilir. NIDDK bunlar arasında huzursuz bağırsak sendromunu, laktoz intoleransını, früktozu (meyve şekeri) sindirme güçlüğünü, çölyak hastalığını, kabızlığı ve ince bağırsakta bakteri artışını sayar [2]. Tanı konduğunda beslenme ona göre düzenlenir: çölyakta glütensiz beslenme, laktoz intoleransında laktozun azaltılması gibi [1]. Bu diyetlere tanı olmadan, kendi kendinize başlamayın. Hangi şikâyetle kime gidileceğini hangi şikâyetlerde diyetisyene gidilir sayfasında, görüşmelerin nasıl ilerlediğini sindirim ve şişkinlikte beslenme sayfasında anlattık.
Bu yazı gaz yapan besinlere genel açıdan bakar. Karında gazın nedenlerini ve ince bağırsakta bakteri artışıyla ilişkisini kardeş sitemiz ayrıntılı anlatır: sibodiyeti.com (yeni sekmede açılır).
Sık sorulan sorular
Kuru fasulye bana çok gaz yapıyor, tamamen bırakmam mı gerekir?
Gerekmez. Baklagil lif ve bitkisel protein kaynağıdır; sofradan çıkarmak yerine önce hazırlığı ve miktarı değiştirin. Bir gece ıslatın, suyunu dökün, iyice pişirin, birkaç kaşıkla başlayın. Kırmızı mercimek çorbası daha yumuşak bir seçenektir. Bu adımlara karşın belirgin rahatsızlık sürüyorsa besin günlüğünüzle birlikte bir diyetisyene ya da hekime başvurun.
Süt içince gaz oluyor, bende laktoz intoleransı mı var?
Olabilir, ama bunu yalnızca belirtiyle bilemezsiniz. Laktoz intoleransında süt ve süt ürünlerinden sonra şişkinlik, karın ağrısı ve ishal görülebilir. Aynı şikâyetler başka nedenlerle de ortaya çıkar. Tanıyı hekim koyar. O zamana kadar süt ürünlerini tümüyle kesmek yerine hangi ürünün, hangi miktarda dokunduğunu günlüğünüze not edin.
Günde kaç kez gaz çıkarmak normal sayılır?
NIDDK'nın aktardığı çalışmalara göre insanlar günde ortalama 8 ile 14 kez gaz çıkarır; günde 25 keze kadarı normal kabul edilir. Sayıdan çok değişim önemlidir. Gaz birdenbire arttıysa, günlük yaşamınızı etkiliyorsa ya da yanında karın ağrısı, ishal, kabızlık, kilo kaybı varsa hekime başvurmanız gerekir.
Sağlıklı beslenmeye başladım, gazım neden arttı?
Sebzeyi, baklagili ve tam tahılı birden artırdığınızda kalın bağırsağa ulaşan sindirilmemiş karbonhidrat da artar; bakteriler bunları parçalarken gaz üretir. NIDDK bazı kişilerin fazla lifle daha çok gaz yaşadığını belirtir. Lifi kademeli artırın, porsiyonları gün içine yayın, yavaş yiyin. Birkaç hafta içinde yatışmıyorsa günlüğünüzle bir diyetisyene danışın.
Kaynaklar
- NIDDK (ABD Ulusal Sağlık Enstitüleri): Eating, Diet, & Nutrition for Gas in the Digestive Tract (yeni sekmede açılır) — gaz yapabilen besin grupları, yeme alışkanlıkları, besin günlüğü
- NIDDK: Symptoms & Causes of Gas in the Digestive Tract (yeni sekmede açılır) — gazın nedenleri, normal sıklık, hekime başvurma durumları
Hazırlayan: Dyt. Şeyma Türkoğlu Vural · Site editörü: dyt.seymaturkoglu@gmail.com
İlgili konular
İlgili yazılar
-
Besin intoleransı ile besin alerjisi farkı nedir?
Besin alerjisinde bağışıklık sistemi bir besine aşırı tepki verir; kaşıntı, kızarıklık, dudakta ve yüzde şişme, nefes darlığı görülebilir ve tablo cid...
-
Hızlı yemek yemenin zararları neler? Çiğneme ve yeme hızı
Hızlı yemek yiyen kişi daha çok hava yutar; bu da geğirme ve gaz şikâyetini artırabilir. Deneylerde hızlı yenen öğünde daha fazla yenmiş, tokluk hormo...
-
Hazımsızlığa ne iyi gelir? Mide ekşimesinde yemek alışkanlıkları
Hazımsızlıkta evde denenebilecek adımlar bellidir: yağlı ve baharatlı yemekleri azaltmak, çayı, kahveyi, kolayı ve alkolü kısmak, yatmadan önceki üç d...