Yaz sıcağında beslenmenin özü, sıvıyı artırmak ve öğünü hafifletmektir. Türkiye Beslenme Rehberi sıcak havada su kaybının arttığını ve günlük sıvının artırılması gerektiğini yazar. İngiltere Ulusal Sağlık Servisi (NHS) aşırı sıcak günlerde soğuk yiyecekleri ve düzenli soğuk içecekleri önerir. Sofrada domates, salatalık, kabak, karpuz gibi mevsim ürünleri ile yoğurtlu ve zeytinyağlı yemekler öne çıkar.
Yaz sıcağında beslenmenin özü, sıvıyı artırmak ve öğünü hafifletmektir. Türkiye Beslenme Rehberi sıcak havada su kaybının arttığını ve günlük sıvının artırılması gerektiğini yazar [1]. İngiltere Ulusal Sağlık Servisi (NHS) aşırı sıcak günlerde soğuk yiyecekleri ve düzenli soğuk içecekleri önerir [2]. Sofrada domates, salatalık, kabak, karpuz gibi mevsim ürünleri ile yoğurtlu ve zeytinyağlı yemekler öne çıkar.
Sıcak havada ne kadar su içmeli?
Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER) yetişkinler için günde en az 8-10 su bardağı su ve içecek önerir. Rehber hemen ardından sıcak havanın, ateşin, ishalin ve kusmanın vücuttan su kaybına yol açtığını, bu durumlarda günlük sıvının artırılması gerektiğini ekler [1]. Sıcak günler için "şu kadar bardak daha" diye tek bir sayı vermez; çünkü ihtiyaç hava sıcaklığına, vücut yapısına, hareket miktarına ve yenen yemeğe göre değişir.
Amerikan Ulusal Tıp Kütüphanesi'nin halk sağlığı sitesi MedlinePlus da aynı şeyi söyler: herkesin ihtiyacı farklıdır, hava sıcakken ve özellikle dışarıda çalışırken ya da spor yaparken fazladan sıvı içmek gerekir [3]. Aynı kaynağa göre yetişkinde susuzluğun belirtileri arasında çok susama, ağız kuruluğu, normalden az idrara çıkma, koyu renkli idrar, yorgunluk ve baş dönmesi vardır [3]. İdrarınızın rengi koyulaştıysa bunu daha fazla içmeniz gerektiğinin işareti sayabilirsiniz.
TÜBER sıvı ihtiyacının öncelikle suyla karşılanmasını ister; her yemekte ve yemek aralarında su içmeyi önerir. Sade su içmekte zorlananlar için bir fikir de verir: su; nane, limon, çubuk tarçın ya da meyveden yapılmış buzlarla tatlandırılabilir [1]. Kişisel ihtiyacın nasıl değiştiğini günde ne kadar su içmeli yazısında ayrıntılı anlattık.
Bir de ters yön var. TÜBER, sıcak ortamda uzun süre ağır egzersiz yapanlarda çok fazla su içmenin kandaki sodyumu düşürebileceğini not eder [1]. "Ne kadar çok, o kadar iyi" diye düşünüp kısa sürede litrelerce su içmeyin; gün içine yayın.
Sıcakta çay, kahve ve şekerli içecek azaltılmalı mı?
NHS, sıcak dalgası günleri için fazladan sıvı içmeyi, ama alkolden, kafeinden ve sıcak içeceklerden kaçınmayı önerir [2]. MedlinePlus da susuzluktan korunmak için şekerli ve kafeinli içeceklerden uzak durmayı yazar [3]. Bu öneriler çayı sofradan kaldırın demek değildir; hava çok sıcakken susuzluğu çayla, kahveyle ya da gazozla gidermeye çalışmayın demektir. Günün en sıcak saatlerinde çay bardağının yerini su bardağına bırakmayı deneyebilirsiniz.
Ayran, sade soda ve maden suyu TÜBER'in su dışındaki içecekler listesinde yer alır [1]. Ayran yaz sofrasına uyan bir içecektir; yine de rehber sıvı ihtiyacının öncelikle suyla karşılanmasını ister [1]. Sporcu içecekleri için MedlinePlus temkinlidir: terle çok mineral kaybedildiğinde yardımcı olabileceklerini, ama bazılarının çok şeker içerdiğini belirtir [3].
Yazın hangi sebze ve meyveler mevsiminde?
TÜBER sebze ve meyvenin mevsiminde yenmesini önerir ve aylara göre bir liste verir [1]. Yaz aylarının listesi şöyledir:
| Ay | Sebzeler | Meyveler |
|---|---|---|
| Haziran | Fasulye, bakla, bezelye, kabak, patlıcan, sivri biber, dolmalık biber, domates, salatalık, kuzu ıspanak, semizotu, rezene, marul, üzüm yaprağı, taze soğan, taze sarımsak, dereotu, fesleğen | Kiraz, kayısı, şeftali, yeşil erik, Malta eriği, dut |
| Temmuz | Domates, salatalık, taze fasulye, çalı fasulyesi, bezelye, kabak, patlıcan, kuzu ıspanak, semizotu, sivri biber, dolmalık biber, dereotu | Karpuz, kavun, kayısı, şeftali, sarı erik, vişne, ahududu |
| Ağustos | Bamya, kabak, patlıcan, domates, salatalık, taze fasulye, mısır, kırmızı biber, sivri biber, dolmalık biber | Karpuz, kavun, incir, üzüm, şeftali, kayısı, vişne, böğürtlen, kırmızı erik, mürdüm eriği |
On iki ayın tamamını mevsim sebze ve meyve takvimi yazısında bulabilirsiniz. Rehber günde en az 400 gram, yani en az beş porsiyon sebze ve meyve önerir [1]. Yaz sofrasında bu miktar şöyle dolabilir: kahvaltıda domates ve salatalık, öğlen bir zeytinyağlı, akşam büyük bir salata ve gün içinde iki porsiyon meyve.
Sıcak bir günde hafif menü nasıl kurulur?
NHS'nin "soğuk yiyecekler" önerisi [2] Türk mutfağında karşılığını kolayca bulur. Zeytinyağlılar zaten soğuk yenir; cacık, yoğurtlu semizotu ve çoban salata ocak başında uzun süre durmayı gerektirmez. Aşağıdaki gün bir reçete değildir ve kaynaklardan alınmamıştır; fikir vermesi için hazırladığımız bir örnektir. Miktarları kendinize göre ayarlayın:
- Kahvaltı: beyaz peynir, haşlanmış yumurta, domates, salatalık, biber, tam tahıllı ekmek.
- Öğle: zeytinyağlı taze fasulye, bir kâse cacık, birkaç kaşık bulgur pilavı.
- Ara: bir dilim karpuz ile bir parça beyaz peynir ya da bir kâse yoğurt ile şeftali.
- Akşam: ızgara balık ya da tavuk, yoğurtlu semizotu salatası, közlenmiş patlıcan ve biber.
Sıcakta iştahınız azalıyorsa öğünü atlamak yerine porsiyonu küçültüp daha sık yemeyi deneyebilirsiniz. Kızartma, ağır soslu et yemekleri ve şerbetli tatlılar yerine ızgara, haşlama, fırın yemekleri ve meyveyi tercih edebilirsiniz. Haftanın geri kalanı için örnek menü sayfasındaki tabaklardan yararlanabilirsiniz.
Piknikte ve plajda yemek ne kadar dışarıda kalabilir?
Yazın beslenmenin gözden kaçan yanı gıda güvenliğidir. TÜBER'in besin güvenliği için saydığı ilkelerden biri besinleri uygun sıcaklıkta saklamaktır: oda sıcaklığında mikroorganizmalar hızla çoğalır; çoğalma 5 derecenin altında ve 60 derecenin üzerinde yavaşlar ya da durur [1]. Rehber ev ya da piknik için ayrı bir süre vermez. Verdiği iki süre başka durumlar içindir: alışverişte alınan et, tavuk ve balık gibi çabuk bozulan gıdaların en fazla iki saat, sıcak havalarda en fazla bir saat içinde buzdolabına konmasını ister; toplu yemek üreten mutfaklar için de pişmiş yemeğin oda sıcaklığında iki saatten fazla bekletilmemesini yazar [1]. Piknikte bu süreleri güvence değil, en dış sınır sayabilirsiniz.
Aşağıdakiler kaynaklarda yazan kurallar değil, aynı ilkeden çıkan gündelik önlemlerdir:
- Etli, yumurtalı, sütlü ve mayonezli yiyecekleri mümkünse soğuk tutarak, örneğin buz kalıplı bir soğutucu çantada taşıyabilirsiniz.
- Soğutma imkânınız yoksa bütün meyve, domates, salatalık ve ekmek gibi daha dayanıklı seçenekleri düşünebilirsiniz.
- Uzun süre sıcakta kalan yemeği sonradan yemek için saklamayın; şüphe duyduğunuzu yemeyin.
Sıcak havada kimler daha dikkatli olmalı?
NHS sıcaktan daha çok etkilenen grupları sayar: 65 yaş ve üzerindekiler, bebekler ve 5 yaş altı çocuklar, gebeler, kalp, solunum, böbrek hastalığı ya da diyabeti olanlar, birden çok ilaç kullananlar, dışarıda çalışanlar ve bedenen ağır iş yapanlar [2]. TÜBER de 65 yaş üzerinde susama hissinin azaldığını, bu kişilerin susamayı beklemeden su içmesi gerektiğini yazar [1]. Evde yaşlı bir yakınınız varsa suyu "ister misin" diye sormak yerine bardağı önüne koymayı deneyebilirsiniz.
Hekiminiz sıvı miktarınızı sınırladıysa ya da düzenli ilaç kullanıyorsanız, sıcak günlerde ne kadar içeceğinizi hekiminize sorun; bu yazıdaki genel öneriler sizin için geçerli olmayabilir.
Ne zaman hekime başvurmalı?
MedlinePlus'a göre susuzluk belirtilerine bilinç bulanıklığı, bayılma, idrara çıkamama, hızlı kalp atışı ya da hızlı soluk alma eklenirse hemen tıbbi yardım alınmalıdır [3]. NHS de sıcak havada ateşle birlikte kendini kötü hissetmenin sıcak bitkinliği ya da sıcak çarpması olabileceğini hatırlatır [2]. Böyle bir durumda beklemeden acil sağlık yardımı alın. Bebeklerde ve küçük çocuklarda ağız kuruluğu, gözyaşı olmadan ağlama ve olağandışı uyku hali görürseniz çocuk hekiminizi arayın [3].
Bu yazı genel bilgi verir; kişisel durumunuz için hekiminize ve diyetisyeninize danışın. Yaz düzeninizi birlikte gözden geçirmek isterseniz ilk görüşmenin nasıl geçtiğini okuyabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Yazın günde kaç bardak su içmeliyim?
Türkiye Beslenme Rehberi yetişkinler için günde en az 8-10 su bardağı su ve içecek önerir; sıcak havada bu miktarın artırılması gerektiğini de yazar. Kesin bir ek sayı vermez, çünkü ihtiyaç kişiye ve hareket miktarına göre değişir. Koyu renkli idrar ve ağız kuruluğu susuzluğun belirtileri arasındadır; bunları fark ederseniz daha çok için. Sıvı kısıtlamanız varsa hekiminize sorun.
Sıcakta çay içmek susuzluğumu giderir mi?
Çay da bir içecektir ve Türkiye Beslenme Rehberi'nin içecek listesinde yer alır. Yine de İngiltere Ulusal Sağlık Servisi çok sıcak günlerde kafeinli ve sıcak içeceklerden kaçınmayı, bunların yerine soğuk içecekleri seçmeyi önerir. Günün sıcak saatlerinde susadığınızda önce su için; çayı serin saatlere ve daha az bardağa bırakın.
Yaşlı annem yazın su içmiyor, ne yapabilirim?
Türkiye Beslenme Rehberi 65 yaş üzerinde susama hissinin azaldığını ve susamadan su içmek gerektiğini yazar. Rehber her yemekte ve yemek aralarında su içmeyi, suyu nane ya da limonla tatlandırmayı önerir; bardağı görünür bir yerde tutmayı da deneyebilirsiniz. Cacık ve karpuz gibi sulu yiyecekler de sofraya girebilir. Hekimi sıvı miktarını sınırladıysa ne kadar içeceğini hekimine sorun.
Piknik yemeğini kaç saat dışarıda tutabilirim?
Türkiye Beslenme Rehberi ev ya da piknik için ayrı bir süre vermez. Çabuk bozulan gıdaların alışverişten sonra en fazla iki saat, sıcak havalarda en fazla bir saat içinde buzdolabına konmasını ister. Piknikte bu süreleri en dış sınır sayabilir, etli, yumurtalı ve sütlü yiyecekleri soğuk tutmaya çalışabilirsiniz. Şüphe duyduğunuz yemeği yemeyin.
Kaynaklar
- T.C. Sağlık Bakanlığı. Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER) 2022 (yeni sekmede açılır) — su gereksinmesi ve sıcak hava, içecek seçimi, mevsimine göre sebze ve meyve listesi, besin güvenliği ilkeleri ve gıda satın alma kuralları
- NHS (İngiltere Ulusal Sağlık Servisi): Heatwave: how to cope in hot weather (yeni sekmede açılır) — sıcakta yiyecek ve içecek önerileri, daha çok etkilenen gruplar
- MedlinePlus (ABD Ulusal Tıp Kütüphanesi): Dehydration (yeni sekmede açılır) — susuzluğun belirtileri, korunma, acil belirtiler
Hazırlayan: Dyt. Şeyma Türkoğlu Vural · Site editörü: dyt.seymaturkoglu@gmail.com
İlgili konular
İlgili yazılar
-
Bulaşık süngeri ve mutfak bezi nasıl temizlenir? Kesme tahtası hijyeni
Türkiye Beslenme Rehberi bulaşık süngerinin haftada en az bir kez deterjanlı kaynar suyla yıkanmasını ya da çamaşır suyunda bekletilmesini önerir. Bez...
-
Son tüketim tarihi geçen ürün yenir mi? STT ve TETT farkı
Son tüketim tarihi (STT) geçmiş ürünü yemeyin; bu tarih gıdanın güvenliğiyle ilgilidir ve et, süt ürünleri gibi çabuk bozulan gıdalarda bulunur. Tavsi...
-
B6 vitamini hangi besinlerde var? Günlük ihtiyaç ve besin tablosu
B6 vitamini tavuk, somon gibi balıklar, yumurta, nohut, kuru fasulye, mercimek, ceviz, muz, kırmızı biber ve tam tahıllarda bulunur. Günlük ihtiyaç ya...