C vitamini en çok taze sebze ve meyvede bulunur: yeşil sivri biber, kırmızı biber, maydanoz, kivi, çilek, brokoli ve portakal başta gelir. Türkiye Beslenme Rehberi yetişkin erkekler için günde 110 mg, kadınlar için 95 mg önerir. Vücut bu vitamini depolayamadığı için her gün sofrada çiğ sebze ya da meyve bulunması işe yarar.
C vitamini en çok taze sebze ve meyvede bulunur: yeşil sivri biber, kırmızı biber, maydanoz, kivi, çilek, brokoli ve portakal başta gelir. Türkiye Beslenme Rehberi yetişkin erkekler için günde 110 mg, kadınlar için 95 mg önerir [1]. Vücut bu vitamini depolayamadığı için her gün sofrada çiğ sebze ya da meyve bulunması işe yarar [2].
C vitamini vücutta ne işe yarar?
İngiltere Ulusal Sağlık Servisi (NHS), C vitaminini (askorbik asit) hücreleri korumaya yardım eden; deri, kan damarları, kemik ve kıkırdağın sağlıklı kalmasına katkı veren ve yara iyileşmesine yardım eden bir vitamin olarak tanımlar [2]. Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER) vitamin tablosunda C vitamini yetersizliğiyle ilişkili belirtiler arasında diş eti ve kılcal damar kanamalarını, iskorbütü ve demir emiliminde azalmayı sayar [1].
Demirle bağlantısı mutfakta işe yarar bir bilgi. TÜBER, kuru baklagillerin içerdiği minerallerden yararlanmak için bu yemeklerin C vitamininden zengin yiyeceklerle birlikte yenmesini önerir [1]. Kuru fasulyenin yanına çoban salatası ya da bol limonlu roka koymak buna bir örnektir. Demirli besinleri hangi eşleşmelerle sofraya getirebileceğinizi demir içeren besinler listesi yazısında bulabilirsiniz.
Günde ne kadar C vitamini gerekir?
TÜBER 2022'deki günlük öneriler (Ek 1.5.1) yaşa ve cinsiyete göre şöyledir [1]:
| Yaş grubu | C vitamini (mg/gün) |
|---|---|
| 2–3 yaş | 20 |
| 4–6 yaş | 30 |
| 7–10 yaş | 45 |
| 11–14 yaş | 70 |
| 15–17 yaş erkek / kadın | 100 / 90 |
| 18 yaş ve üzeri erkek | 110 |
| 18 yaş ve üzeri kadın | 95 |
| Gebelik | 105 |
| Emziklilik | 155 |
NHS ise 19–64 yaş yetişkinler için günde 40 mg yazar [2]. Ülkelerin referans değerleri farklı yöntemlerle belirlendiği için sayılar birbirini tutmayabilir. Türkiye'de yaşıyorsanız TÜBER değerlerini temel almanız daha anlamlıdır. Her iki kaynak da bu ihtiyacın çeşitli ve dengeli bir beslenmeyle karşılanabileceğini söyler.
Türkiye'de C vitamini yeterince alınıyor mu?
TÜBER, Türkiye Beslenme ve Sağlık Araştırması (TBSA) 2017 verilerini kullanarak toplumda eksik alınan besin ögelerini değerlendirir. Bu değerlendirmeye göre 15 yaş ve üzerindekilerde C vitaminini tahmini ortalama gereksinimin altında alanların oranı %45,1'dir; yani bu yaş grubunda yaklaşık her iki kişiden biri [1]. Oran 15–17 yaş erkeklerde (%62,2) ve 75 yaş üzeri kadınlarda (%52,3) en yüksektir [1]. Bu iki grup için günlük meyve ve çiğ sebzeyi takip etmek ayrıca önem taşır.
C vitamini içeren besinler tablosu
Aşağıdaki değerler TÜBER Ek 2.3.1'deki standart porsiyon tablosundan alınmıştır [1]. Sebze ve meyvelerde bir porsiyon çoğunlukla 150 g, yeşillikte 75 g'dır.
| Besin | Porsiyon | C vitamini (mg) |
|---|---|---|
| Yeşil sivri biber | 150 g | 353 |
| Kırmızı biber | 150 g | 210 |
| Çarliston biber | 150 g | 209 |
| Maydanoz | 75 g | 125 |
| Kivi (2 orta boy) | 150 g | 107 |
| Çilek | 150 g | 98 |
| Brokoli, pişmiş | 150 g | 92 |
| Taze bezelye, pişmiş | 150 g | 77 |
| Portakal (1 orta boy) | 150 g | 75 |
| Karnabahar, pişmiş | 150 g | 55 |
| Trabzon hurması | 80 g | 53 |
| Kavun | 150 g | 50 |
| Mandalina (2 orta boy) | 150 g | 45 |
| Ispanak, pişmiş | 150 g | 44 |
| Bahçe teresi | 75 g | 44 |
| Turp | 150 g | 41 |
| Portakal suyu, sıkılmış | 125 g | 40 |
| Domates | 150 g | 37 |
| Beyaz lahana, çiğ | 75 g | 34 |
Karşılaştırmak için aynı tabloda 150 g elma 18 mg, 100 g muz 12 mg, 90 g pişmiş patates 11 mg C vitamini içerir; süt, yoğurt ve et grubunda bu değer ya sıfırdır ya da birkaç miligramda kalır [1]. TÜBER'in metninde de en çok C vitamini içeren besinler arasında kuşburnu, maydanoz, tere, roka ve diğer yeşil yapraklı sebzeler, karnabahar, yeşil sivri biber, turunçgiller, domates, çilek ve patates sayılır [1]. Kısacası C vitamini için portakala bağlı kalmanız gerekmez; Türk sofrasının biberi, maydanozu ve roka-tere salatası güçlü kaynaklardır.
Bir günde ihtiyaca nasıl yaklaşılır?
Aşağıdaki gün TÜBER tablosundaki değerlerle hesaplanmış bir örnektir; kaynakta hazır bir menü olarak yer almaz. Rakamlar yuvarlanmıştır; adet ve gram karşılıkları göz kararıdır.
| Öğün | Ne yenebilir? | Yaklaşık C vitamini (mg) |
|---|---|---|
| Kahvaltı | 1 orta boy domates (150 g) ve yaklaşık 50 g yeşil sivri biber (boyuna göre 2–4 adet) | 155 |
| Ara öğün | 2 orta boy mandalina (150 g) | 45 |
| Akşam | 1 porsiyon zeytinyağlı brokoli ya da karnabahar (150 g) | 55–92 |
Bu örnekte gün içindeki toplam 250 mg'ı geçer ve yetişkin önerisi rahatça karşılanır. Kış aylarında mandalina ve portakal, yazın biber, domates ve çilek öne çıkar. Hangi sebzenin hangi ayda bol olduğunu mevsim sebze meyve takvimi yazısından takip edebilirsiniz.
Pişirme ve bekletme C vitaminini azaltır mı?
Evet, azaltabilir. TÜBER, C vitamini gibi suda çözünen bileşiklerin buharda pişirmede, suda kaynatmaya göre daha az kayba uğradığını yazar; doğranmış çiğ sebzelerin de bekletilmeden yenmesini önerir [1]. Rehbere göre taze sıkılmış meyve suyu bekletildiğinde de vitamin kaybı olur, bu yüzden meyvenin kendisini yemek daha uygundur [1].
TÜBER'in porsiyon tablosu farkı sayıyla da gösterir: 150 g çiğ domates 37 mg, aynı miktar pişmiş domates 23 mg; çiğ kırmızı biber 210 mg, pişmiş kırmızı biber 168 mg C vitamini içerir [1]. Pişmiş sebze yemeye devam edin; ama her gün en az bir öğüne çiğ salata ya da söğüş ekleyin. Hangi pişirme yönteminin vitaminleri daha iyi koruduğunu sebzeler vitaminini kaybetmeden nasıl pişirilir yazısında ayrıntılı anlattık.
C vitamini takviyesi gerekir mi?
NHS, ihtiyacın çeşitli ve dengeli bir beslenmeyle karşılanabileceğini belirtir; yüksek miktarda takviyenin karın ağrısı, ishal ve gaz yapabileceğini, bu şikâyetlerin takviye bırakılınca geçtiğini yazar [2]. Soğuk algınlığı konusunda en geniş derlemelerden biri olan Cochrane incelemesi, düzenli C vitamini takviyesinin genel toplumda soğuk algınlığına yakalanma sıklığını azaltmadığını bulmuştur; düzenli kullananlarda hastalık süresi yetişkinlerde ortalama %8 kısalmış, belirtiler başladıktan sonra alınan takviyede ise tutarlı bir etki görülmemiştir [3].
Takviye kararını kendi başınıza vermeden önce vitamin takviyesi kullanmalı mıyım yazısına göz atabilir, tahlil sonuçlarınızın beslenme tarafını vitamin ve mineral tahlilleri sayfasından okuyabilirsiniz. Düzenli ilaç kullanıyorsanız ya da kronik bir hastalığınız varsa takviyeyi hekiminizle konuşun.
Ne zaman hekime başvurmalı?
Diş eti kanaması, kolay morarma, yaraların geç kapanması, sürekli halsizlik gibi şikâyetlerin pek çok nedeni olabilir; bunları yalnızca beslenmeye bağlamak doğru değildir. Uzun süredir çok az sebze ve meyve yiyorsanız, çok kısıtlı bir diyet uyguladıysanız ya da bu belirtiler geçmiyorsa hekiminize başvurun. Tahlil gerekip gerekmediğine ve sonucun ne anlama geldiğine hekiminiz karar verir.
Sık sorulan sorular
C vitamini için portakal mı yemeliyim, kivi mi?
İkisi de iyi kaynaktır. Türkiye Beslenme Rehberi tablosuna göre 150 g kivi (yaklaşık 2 orta boy) 107 mg, 150 g portakal (1 orta boy) 75 mg C vitamini verir. Aynı tabloda 150 g yeşil sivri biber 353 mg, 75 g maydanoz 125 mg içerir. Tek bir meyveye bağlı kalmak yerine mevsimindeki sebze ve meyveyi çeşitlendirmek yeterlidir.
Her sabah portakal suyu içmek yeterli olur mu?
Rehber tablosuna göre 125 g taze sıkılmış portakal suyu yaklaşık 40 mg C vitamini verir; bu, yetişkin önerisinin yarısından azdır. Türkiye Beslenme Rehberi meyve suyunun bekletildiğinde vitamin kaybettiğini ve posadan yararlanılamadığını yazar. Meyvenin kendisini yemek ve öğünlere çiğ sebze eklemek daha dengeli bir yoldur.
Soğuk algınlığında C vitamini almak işe yarar mı?
Cochrane incelemesine göre düzenli C vitamini takviyesi genel toplumda soğuk algınlığına yakalanmayı azaltmamış, düzenli kullananlarda süreyi yetişkinlerde ortalama %8 kısaltmıştır. Belirtiler başladıktan sonra başlanan takviyede tutarlı bir etki görülmemiştir. Ateş yüksekse, nefes darlığı varsa ya da şikâyet uzarsa hekiminize başvurun.
Pişmiş sebzede C vitamini kalır mı?
Kalır, ama bir kısmı kaybolur. Türkiye Beslenme Rehberi tablosunda 150 g çiğ domates 37 mg, pişmiş domates 23 mg C vitamini içerir; pişmiş brokolide bile 150 g için 92 mg vardır. Sebzeyi kısa süre, az suda ya da buharda pişirmek ve hemen yemek kaybı azaltır. Her gün bir öğünde çiğ salata da ekleyin.
Kaynaklar
- T.C. Sağlık Bakanlığı. Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER) 2022 (yeni sekmede açılır) — vitamin kaynakları tablosu, Ek 1.5.1 vitamin önerileri, Tablo 7.9 gebelik ve emziklilik, Ek 2.3.1 standart porsiyon içerikleri, Ek 4.1 (TBSA 2017), sebze-meyve hazırlama ve pişirme önerileri
- NHS (İngiltere Ulusal Sağlık Servisi): Vitamins and minerals – Vitamin C (yeni sekmede açılır)
- Hemilä H, Chalker E. Vitamin C for preventing and treating the common cold. Cochrane Database Syst Rev. 2013;(1):CD000980. PMID: 23440782 (yeni sekmede açılır)
Hazırlayan: Dyt. Şeyma Türkoğlu Vural · Site editörü: dyt.seymaturkoglu@gmail.com
İlgili konular
İlgili yazılar
-
Bulaşık süngeri ve mutfak bezi nasıl temizlenir? Kesme tahtası hijyeni
Türkiye Beslenme Rehberi bulaşık süngerinin haftada en az bir kez deterjanlı kaynar suyla yıkanmasını ya da çamaşır suyunda bekletilmesini önerir. Bez...
-
Son tüketim tarihi geçen ürün yenir mi? STT ve TETT farkı
Son tüketim tarihi (STT) geçmiş ürünü yemeyin; bu tarih gıdanın güvenliğiyle ilgilidir ve et, süt ürünleri gibi çabuk bozulan gıdalarda bulunur. Tavsi...
-
B6 vitamini hangi besinlerde var? Günlük ihtiyaç ve besin tablosu
B6 vitamini tavuk, somon gibi balıklar, yumurta, nohut, kuru fasulye, mercimek, ceviz, muz, kırmızı biber ve tam tahıllarda bulunur. Günlük ihtiyaç ya...