Çocuk sebze yemiyorsa ne yapılır? Sofrada küçük adımlar

Kâsede yeşil brokoli ve mor karnabahar çiçekleri
Kısa cevap

Çocuk sebze yemiyorsa yapılacak şey zorlamak değil, aynı sebzeyi küçük porsiyonlarla, farklı biçimlerde ve sakin bir sofrada tekrar tekrar sunmaktır. Türkiye Beslenme Rehberi besin seçiciliğinin okul öncesi döneme özgü olduğunu yazar. Araştırma derlemeleri de tekrarlı sunumun sebzeyi sevmeyi ve yemeyi artırabildiğini gösteriyor. Büyümesiyle ilgili kaygınız varsa çocuk hekiminize başvurun.

Çocuk sebze yemiyorsa yapılacak şey zorlamak değil, aynı sebzeyi küçük porsiyonlarla, farklı biçimlerde ve sakin bir sofrada tekrar tekrar sunmaktır. Türkiye Beslenme Rehberi besin seçiciliğinin okul öncesi döneme özgü olduğunu yazar [1]. Araştırma derlemeleri de tekrarlı sunumun sebzeyi sevmeyi ve yemeyi artırabildiğini gösteriyor [3]. Büyümesiyle ilgili kaygınız varsa çocuk hekiminize başvurun.

Çocuğun sebze yememesi normal mi?

Çoğu zaman evet. İngiltere Ulusal Sağlık Servisi (NHS) küçük çocukların yemeyi, hatta yeni bir yiyeceğin tadına bakmayı reddetmesinin son derece olağan olduğunu yazar [2]. Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER) de besin seçiciliğinin okul öncesi döneme özgü bir özellik olduğunun bilinmesini ister [1].

NHS'nin ana babalara önerdiği bakış açısı rahatlatıcıdır: çocuğun bir günde ya da bir öğünde ne yediğine değil, bir hafta boyunca ne yediğine bakın. Çocuğunuz hareketliyse, kilo alıyorsa ve iyi görünüyorsa yeterince yiyor demektir [2]. Bugün tabağın kenarına itilen brokoli, tek başına bir sorun işareti değildir. NHS çocukların damak tadının değiştiğini de hatırlatır: bir gün nefret ettiği şeyi bir ay sonra sevebilir.

Aynı sebze çocuğa kaç kez sunulmalı?

Kaynaklar bir sayı vermekten çok bir yön gösteriyor: vazgeçmeyin. NHS, çocuğun bazı yiyecekleri kabul etmesinin pek çok deneme gerektirebileceğini ve daha önce sevmediği yiyeceklere yeniden dönülmesini yazar [2]. TÜBER de reddedilen besinde ısrarcı olunmamasını, ama bir süre sonra yeniden ve farklı biçimde denenmesini önerir [1].

Bu önerinin arkasında araştırma var. 2018'de yayımlanan bir sistematik derleme ve meta-analiz, 43 makaledeki 117 karşılaştırmayı bir araya getirdi. Sonuç: bir sebzeyle tekrar tekrar karşılaşmak, hiç karşılaşmamaya göre o sebzenin hem beğenilmesini hem yenmesini artırıyor. Farklı sebzelerle tekrarlı karşılaşmak, çocuğun yeni bir sebzeyi kabul etmesini de kolaylaştırıyor. Yazarlar iki şeyi açıkça not ediyor: etki küçük ve uzun vadeli yarara dair kanıt sınırlı [3]. Yani tekrarlı sunum bir günde sonuç veren bir yöntem değil; sabır isteyen, etkisi küçük ama araştırmalarla desteklenen bir alışkanlıktır.

Sofradaki karşılığı şudur: tabağın kenarına bir çay kaşığı kadar bezelye, iki ince havuç dilimi ya da tek bir brokoli çiçeği koyabilirsiniz. Yemesi için bir şey söylemeyin. Yemezse tabağı sessizce kaldırın ve başka bir gün yeniden deneyin.

Zorlamak, pazarlık etmek ya da ödül vermek işe yarar mı?

Zorlamak konusunda iki kaynak da nettir. NHS, çocuk yiyeceği reddederse zorlamamayı, yiyeceği bir şey söylemeden kaldırmayı, sakin kalmayı ve başka bir zaman yeniden denemeyi önerir [2]. TÜBER tokluk hissettiğinde çocuğa daha fazla yemesi için ısrar edilmemesini ister [1].

Ödül konusu biraz daha inceliklidir. Tatlıyı ödül yapmak iki kaynakta da önerilmez. NHS'nin gerekçesi akılda kalıcıdır: çocuk tatlıyı güzel, sebzeyi kötü bir şey olarak düşünmeye başlayabilir [2]. TÜBER de çocukların sevdiği sağlıksız yiyeceklerin ödül olarak verilmemesini yazar [1]. Yiyecek olmayan ödüller ise farklı görünüyor. 2-5 yaş çocuklarla yapılan çalışmaları derleyen 2017 tarihli bir sistematik derlemeye göre tekrarlı sunum, tadına bakmayı özendiren yiyecek dışı ödüllerle desteklenebilir [4]. NHS'nin önerdiği ödüller de bu türdendir: parka gitmek ya da birlikte bir oyun oynamak [2]. NHS az da olsa yediğinde çocuğu övmeyi de önerir [2]. Derlemede ödülün amacı tabağı bitirtmek değil, tadına bakmayı özendirmektir [4].

Anne babanın ve arkadaşların yemesi çocuğu etkiler mi?

NHS'ye göre çocuğun yeni yiyecekleri yemeyi ve sevmeyi öğrenmesinin yolu sizi taklit etmesidir; bu yüzden olabildiğince sık birlikte yemeyi önerir [2]. TÜBER aynı noktayı anne babanın rol model olması ve yemeklerin birlikte yenmesi olarak ifade eder; çocuğun ne yediğinin farkında olması için sofrada tablet, televizyon ve telefon bulunmamasını da ekler [1]. Bu yüzden sebzeyi kendi tabağınıza da koymak iyi bir başlangıç olabilir.

Arkadaşlar da etkilidir. 2017 derlemesi akran örneğinin 2-5 yaş çocukların sebze tüketimini artırmada özellikle etkili göründüğünü belirtir [4]; TÜBER de akranlarıyla birlikte yemek yemenin çocukların besin tercihlerini olumlu etkileyebileceğini yazar [1]. NHS'nin pratik önerisi: iyi yemek yiyen yaşıt bir çocuğu yemeğe çağırın, ama onun ne kadar güzel yediği üzerine fazla konuşmayın. Çocuğun sevdiği bir büyüğün, örneğin anneannenin ya da dedenin sofraya katılması da işe yarayabilir [2].

Sebze çocuğa farklı biçimde nasıl sunulur?

NHS'nin örneği basittir: pişmiş havucu reddeden çocuk, çiğ rendelenmiş havucu sevebilir [2]. Aynı sebzenin dokusu, sıcaklığı ve görüntüsü değişince çocuğun tepkisi de değişebilir. Türk mutfağı bu konuda geniş bir alan sunar:

  • Havuç: çiğ çubuk, rendelenmiş ve limonlu, yoğurtlu havuç salatası, çorbanın içinde.
  • Kabak: mücver, fırında dilim, yoğurtlu kabak, sebze çorbası.
  • Ispanak: yumurtalı ıspanak, ıspanaklı gözleme ya da börek, yoğurtlu ıspanak.
  • Bezelye ve mısır: pilavın içinde, tek tek parmakla yenecek biçimde.
  • Brokoli ve karnabahar: buharda yumuşatılmış küçük çiçekler, yanında yoğurtlu bir sos.

Batırılan soslar küçümsenmemeli: NHS beslenme çantası önerilerinde humus gibi bir sosun çocukların sebze yemesine yardım edebileceğini belirtir [5]. Çocuğu mutfağa almak da bir yoldur. TÜBER çocukla birlikte alışveriş yapmayı ve yemek hazırlamayı doğru beslenme alışkanlığı kazandırmak için bir olanak sayar [1]. Pazarda sebzeyi kendisi seçen, evde bezelyeyi ayıklayan çocuk o sebzeyi sofrada daha tanıdık bulabilir. Mevsimine göre hangi sebzelerin bulunduğunu mevsim sebze ve meyve takvimi yazısından, okul için fikirleri okul beslenme çantası yazısından, aile sofrası için tabak fikirlerini örnek menü sayfasından görebilirsiniz.

Sebzeyi köftenin ya da makarna sosunun içine saklamak o gün yenen miktarı artırabilir. Bu yazının kaynakları gizlemeyi ayrıca değerlendirmiyor; önerdikleri yol sebzeyi görünür biçimde tekrar tekrar sunmaktır [2][3]. İsterseniz ikisini birlikte yapabilirsiniz: hem sosun içine katmak hem tabağın kenarında görünür biçimde sunmak.

Atıştırmalıklar ve içecekler çocuğun iştahını kapatır mı?

Kapatabilir. NHS öğün aralarında çok fazla atıştırmalık verilmemesini, günde iki sağlıklı atıştırmalığın yeterli olduğunu yazar; öğünü çocuğun çok acıktığı ya da yorulduğu saate bırakmamayı da önerir [2]. TÜBER küçük çocuklarda aşırı sıvının besin alımını azalttığını, bu nedenle yemekten önce ve yemek sırasında süt, meyve suyu, su ve çay gibi içeceklerin sınırlandırılmasını ister. Öğün aralarında bisküvi, kek, cips ve meyve suyu yerine sebze-meyve, süt, ayran ve sandviç gibi seçenekler sunulmasını önerir [1]. Sofraya bir saat kala verilen bir kutu meyve suyu ile bir paket bisküvi, çocuğun akşam yemeğindeki iştahını azaltabilir.

Sebze yemeyen çocuk meyveyle idare edebilir mi?

NHS, çocuğun dört ana besin grubundan yemesi halinde kaygılanmaya gerek olmadığını yazar; sebze ve meyveyi tek bir grup olarak sayar [2]. Dünya Sağlık Örgütü de önerisini ikisinin toplamı üzerinden verir: 2-5 yaş için günde en az 250 gram, 6-9 yaş için en az 350 gram sebze ve meyve [6]. Bu, meyve yiyen ama sebzeyi reddeden çocuğun o dönemi tümüyle boş geçirmediği anlamına gelebilir. Yine de sebze sunmayı bırakmayın; hedef, zamanla ikisinin de sofrada yer bulmasıdır. Lifin diğer kaynaklarını günlük lif nasıl artırılır yazısında bulabilirsiniz.

Ne zaman çocuk hekimine başvurmalı?

NHS'nin ölçütünü tersinden okumak yol gösterir: çocuğunuz hareketli değilse, kilo almıyorsa ya da iyi görünmüyorsa çocuk hekiminize başvurun [2]. Yemek seçmenin dışında sizi kaygılandıran başka bir şey varsa bunu da hekime anlatın. Bir yiyecekten sonra alerjiyi düşündüren bir tepki görürseniz beklemeden hekime başvurun; alerji ile intoleransın ayrımını besin intoleransı ile alerji farkı yazısında anlattık.

Çocuğun büyümesini değerlendirmek ve bir hastalık olup olmadığına karar vermek hekimin işidir. Diyetisyen, hekimin değerlendirmesinin ardından aile sofrasının düzenlenmesinde yardımcı olur. Bu yazı genel bilgi verir; görüşmenin nasıl geçtiğini ilk görüşme sayfasında okuyabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Çocuğum hiç sebze yemiyor, vitamin takviyesi vermeli miyim?

Buna yazı okuyarak karar verilmez. Takviye gerekip gerekmediğine, çocuğunuzun büyümesine ve genel beslenmesine bakarak çocuk hekiminiz karar verir. İngiltere Ulusal Sağlık Servisi'ne göre çocuk hareketliyse, kilo alıyorsa ve iyi görünüyorsa yeterince yiyordur. Kendi başınıza takviyeye başlamak yerine bir haftalık yediklerini not edip hekiminize gösterebilirsiniz.

Çocuğuma "tabağını bitirmeden kalkamazsın" demem doğru mu?

Kaynaklar bunu önermiyor. Türkiye Beslenme Rehberi, iştah kontrolünün gelişebilmesi için tokluk hissettiğinde çocuğa daha fazla yemesi için ısrar edilmemesini yazar. İngiltere Ulusal Sağlık Servisi de zorlamamayı, küçük porsiyon vermeyi ve az da olsa yediğinde övmeyi önerir. Tabağa az koyup isterse yeniden vermek, dolu tabağı bitirtmeye çalışmaktan daha sakin bir sofra sağlar.

Sebzesini yerse çocuğuma tatlı sözü vermem zararlı mı?

İki kaynak da tatlının ödül olarak kullanılmasını önermez. İngiltere Ulusal Sağlık Servisi'ne göre çocuk bu durumda tatlıyı güzel, sebzeyi kötü bir şey olarak düşünmeye başlayabilir. Bunun yerine yiyecek olmayan ödülleri önerir: parka gitmek ya da birlikte bir oyun oynamak gibi. Ödülü tabağı bitirmeye değil, tadına bakmaya verin.

Sebzeyi çocuğumun yemeğine gizlemem doğru mu?

Gizlemek o öğünde yenen sebzeyi artırabilir; ancak bu yazının kaynakları gizlemeyi değil, sebzeyi görünür biçimde tekrar tekrar sunmayı öneriyor. Araştırma derlemeleri sebzeyi sevmenin, onunla tekrar tekrar karşılaşmakla artabildiğini gösteriyor. İsterseniz ikisini birlikte yapabilirsiniz: çorbanın ya da köftenin içine katın, küçük bir parçayı da tabağın kenarına koyun. Yemezse üstelemeyin.

Kaynaklar

  1. T.C. Sağlık Bakanlığı. Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER) 2022 (yeni sekmede açılır) — okul öncesi dönem beslenme önerileri (bölüm 7.4.5), okul çocukları ve adolesan beslenmesi
  2. NHS (İngiltere Ulusal Sağlık Servisi): Fussy eaters (yeni sekmede açılır) — yemek seçen çocuk için ana babalara öneriler
  3. Appleton KM ve ark. Repeated exposure and conditioning strategies for increasing vegetable liking and intake: systematic review and meta-analyses of the published literature. Am J Clin Nutr. 2018;108(4):842-856. PMID: 30321277 (yeni sekmede açılır) — tekrarlı sunumun sebze beğenisi ve tüketimine etkisi
  4. Holley CE, Farrow C, Haycraft E. A Systematic Review of Methods for Increasing Vegetable Consumption in Early Childhood. Curr Nutr Rep. 2017;6(2):157-170. PMID: 28596931 (yeni sekmede açılır) — 2-5 yaşta tekrarlı sunum, yiyecek dışı ödül ve akran örneği
  5. NHS: Healthier lunchbox recipes (yeni sekmede açılır) — sebzeyle birlikte sunulan soslar
  6. Dünya Sağlık Örgütü (WHO): Healthy diet (yeni sekmede açılır) — çocuklarda yaşa göre günlük sebze-meyve miktarı

Hazırlayan: Dyt. Şeyma Türkoğlu Vural · Site editörü: dyt.seymaturkoglu@gmail.com

İlgili konular

İlgili yazılar

İletişim

İletişim
Görüşme

Aklınızda bir soru mu kaldı?

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Yüz yüze ya da online görüşme için iletişim sayfasındaki bilgileri kullanabilirsiniz.

Hemen arayın