Hafta sonu beslenme düzeni çoğu zaman geç kalkma, geç ve uzun kahvaltı, dışarıda yemek, misafir sofrası ve atıştırmalık yüzünden bozulur. ABD'de yapılan büyük bir araştırmada cumartesi günleri hafta içine göre daha fazla enerji, daha az sebze ve meyve tüketildiği görülmüştür. Toparlamanın yolu cezalandırmak değil, pazartesi olağan öğün saatine dönmektir.
Hafta sonu beslenme düzeni çoğu zaman geç kalkma, geç ve uzun kahvaltı, dışarıda yemek, misafir sofrası ve atıştırmalık yüzünden bozulur. ABD'de yapılan büyük bir araştırmada cumartesi günleri hafta içine göre daha fazla enerji, daha az sebze ve meyve tüketildiği görülmüştür [1]. Toparlamanın yolu cezalandırmak değil, pazartesi olağan öğün saatine dönmektir.
Hafta sonu beslenme gerçekten değişiyor mu?
Bu soruya bakan birkaç araştırma var ve sonuçları aynı yöne işaret ediyor. ABD'nin ulusal sağlık ve beslenme taramasında (NHANES 2003–2012) 11.646 yetişkinin iki ayrı günlük besin kaydı karşılaştırılmıştır. Cumartesi günü, hafta içine göre günlük enerji alımı ortalama 181 kcal artmış; şekerli içecek, alkol, yağ, şeker ve sodyum alımı yükselmiş; meyve, sebze ve lif azalmıştır. Hafta sonu en "kötü" gün cumartesi çıkmış, fast food ve restoranda yemek de artmıştır [1].
Daha eski bir çalışmada, 1994–1996 yıllarına ait ABD verilerinde cuma–pazar günleri hafta içine göre günde ortalama 82 kcal fazla yenmiştir. Fark en çok 19–50 yaş grubunda görülmüş, bu yaş grubunda enerjinin daha büyük bölümü yağdan ve alkolden gelmiştir [2].
Bir başka çalışma, 50–60 yaş arası 48 sağlıklı yetişkini bir yıl izlemiştir. Katılımcılar cumartesi günleri daha çok yemiş, pazar günleri daha az hareket etmiştir; hafta içi azalan tartı hafta sonları ya sabit kalmış ya da artmıştır [3]. Bu araştırmalar ABD'de yapılmıştır; Türkiye'deki hafta sonu sofrası farklıdır ama mekanizma tanıdıktır.
Hafta sonu düzeni neden bozulur?
Araştırmalar "ne" değiştiğini gösterir; nedenler için aşağıdaki liste, restoran maddesi dışında, araştırma bulgusu değil günlük hayattan tanıdık durumlardır:
- Geç kalkmak: Kahvaltı 11.00'e, öğle yemeği 15.00'e, akşam yemeği 22.00'ye kayar. Öğün sayısı ve aralığı karışır.
- Serpme kahvaltı: Masada 10–15 çeşit olunca porsiyon tabakta değil masada belirlenir; sofra uzadıkça yeme de uzar.
- Dışarıda yemek ve paket servis: NHANES verisinde restoran ve fast food tüketimi hafta sonu belirgin artmıştır [1].
- Misafirlik ve aile sofrası: Börek, kızartma, tatlı, çay yanında kuruyemiş ve çekirdek.
- Ekran başında atıştırma: Dizi ya da maç izlerken paket açılır, ne kadar yendiği fark edilmez.
- Hafta içi aşırı kısıtlama: Hafta içi öğün atlayan, çok az yiyen biri hafta sonu daha çok acıkabilir.
Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER) günde üç ana öğün yenmesini, kahvaltının atlanmamasını ve yemek yerken televizyon, telefon gibi başka bir uğraş içinde olunmamasını önerir [4]. Hafta sonu bu üç öneri kolayca gevşeyebilir.
Cumartesi ve pazar için öğün saati nasıl korunur?
Hafta içi düzeninizi hafta sonuna birebir taşımak gerekmez. Amaç saatin kaymasını sınırlı tutmaktır:
- Kalkış saatinizi hafta içine yakın tutmaya çalışın; kalkış kaydıkça öğünler de onunla birlikte kayar.
- Geç ve büyük bir kahvaltı yaptıysanız günü iki ana öğün ve bir küçük ara öğün olarak düşünün; kahvaltıdan iki saat sonra "öğle saati geldi" diye yeniden sofraya oturmayın.
- Akşam yemeğini gece yarısına bırakmamaya çalışın; çok geç ve ağır bir akşam yemeği, ertesi sabah kahvaltıyı istememenize yol açabilir.
- Evde geçen bir günde de su içmeyi unutmayın; bir sürahi ya da şişeyi göz önünde tutmak hatırlatır.
Serpme kahvaltıda ve misafirlikte tabak nasıl kurulur?
Bu bölümdeki öneriler kaynaklardan alınmış kurallar değil, sofrada uygulanabilecek pratik adımlardır:
- Tabağa alın, masadan yemeyin: Önce bir tabak hazırlayın: 1–2 yumurta ya da peynir, bol domates, salatalık, yeşillik, birkaç zeytin, 2 ince dilim ekmek. Tabak bitince durup çay için.
- Ekmeği tek çeşit seçin: Masada simit, poğaça ve köy ekmeği varsa birini seçin.
- Tatlıyı ana öğünün yanına alın: Misafirlikte ikram edilen tatlıyı ayrı bir ara öğün yapmak yerine yemekten hemen sonra küçük bir porsiyon olarak yiyin.
- Kuruyemişi kâseye koyun: Paketin kendisinden değil, bir avuçluk küçük kâseden yiyin.
- İçeceği seçin: Şekerli içecek ve alkol, NHANES verisinde hafta sonu artan kalemlerdendir [1]. Su, ayran, maden suyu ya da şekersiz çay tercih edilebilir.
Geç kalkılan günlerde kahvaltıyı atlama alışkanlığını kahvaltı yapmamak zararlı mı yazısında ele aldık; hafta boyunca bir düzen için örnek menü sayfasına bakabilirsiniz.
Dışarıda yemek yerken ne seçilir?
Hafta sonu dışarıda yemek kaçınılmazsa menüde birkaç basit soru işinizi kolaylaştırır: Izgara, fırın ya da haşlama seçeneği var mı? Yanında salata ya da zeytinyağlı sebze alabilir miyim? Pilav yerine bulgur ya da yarım porsiyon olur mu? Ekmek sepeti masaya gelmeden önce istemediğinizi söyleyebilirsiniz. Kebapçıda çoban salatası, ayran ve yanında közlenmiş sebze; balıkçıda ızgara balık ve roka salatası daha dengeli bir tabak olur.
Pazartesi düzene nasıl dönülür?
Hafta sonu fazla yediğinizi düşünüyorsanız pazartesi günü öğün atlamak, "detoks" yapmak ya da çok az yemek düzeni daha da bozabilir: hafta içi aşırı kısıtlama, bir sonraki hafta sonu daha çok acıkmanıza zemin hazırlayabilir. Daha sakin bir yol şöyledir:
- Pazartesi kahvaltısını her zamanki saatinde yapın.
- Öğle ve akşam tabağının yarısını sebzeyle doldurun, yanına bir protein kaynağı ve tam tahıl koyun.
- Hafta sonundan kalan börek, tatlı ve kızartmayı dolapta bekletmek yerine paylaşın ya da dondurun.
- Pazar akşamı 15 dakika ayırıp hafta içi alışverişini ve ilk iki günün yemeğini planlayın; eve aç gelindiğinde ne yeneceği belli olsun.
Detoks diyetleri hakkındaki sorunuz varsa detoks diyeti gerekli mi yazısında kaynaklara göre yanıtladık.
Hafta sonu düzeninizi nasıl fark edersiniz?
Ne yediğinizi hafta içi hatırlamak kolaydır, hafta sonunu ise genellikle küçümseriz. Birkaç gün kayıt tutmak düzeni görünür kılar. Üç günlük besin kaydı çizelgesini kullanıyorsanız günlerden birini cumartesi ya da pazar seçin. Kaydı bir danışmanlık görüşmesinde birlikte değerlendirmek isterseniz süreci danışmanlık süreci sayfasında anlattık.
Sık sorulan sorular
Hafta içi düzgün besleniyorum, hafta sonu her şeyi yiyorum; bu sorun mu?
Tek bir sofra ya da bir hafta sonu tek başına belirleyici değildir. Araştırmalar sorunun hafta sonunun her hafta tekrar etmesinde olduğunu gösterir: ABD'de 50–60 yaşındaki yetişkinlerde hafta içi azalan tartı hafta sonları ya durmuş ya da yeniden artmıştır. Hafta sonunu tamamen serbest bırakmak yerine bir ya da iki öğünü özgür bırakıp diğerlerini olağan düzende tutmak daha sürdürülebilir bir yoldur.
Cumartesi geç kalkıyorum, kahvaltıyı atlayıp doğrudan öğle yemeği yesem olur mu?
Türkiye Beslenme Rehberi kahvaltının atlanmamasını önerir. Öğle saatine yakın kalkıyorsanız kahvaltıyı ve öğle yemeğini tek ve dengeli bir öğün olarak düşünebilirsiniz: yumurta ya da peynir, bol sebze ve tam tahıllı ekmek. Önemli olan bu öğünden sonra akşama kadar uzun bir açlık bırakmamak, araya meyve ya da yoğurt gibi küçük bir ara öğün koymaktır.
Pazartesi günü az yiyerek hafta sonunu telafi etmek doğru mu?
Bu yazıdaki kaynaklar telafi için aç kalmayı önermez. Pazartesi öğün atlamak ya da çok az yemek akşamları yoğun açlığa ve bir sonraki hafta sonu yeniden aşırı yemeye zemin hazırlayabilir. Olağan saatinizde, sebzesi bol, proteinli ve tam tahıllı öğünlerle güne başlamak daha sakin bir dönüş sağlar. Kronik bir hastalığınız varsa öğün düzenini hekiminizle konuşun.
Hafta sonu alkol içiyorum, yemek düzenimi etkiler mi?
ABD'de yapılan iki büyük araştırmada hafta sonu enerji alımındaki artışın bir bölümünün alkolden geldiği görülmüştür. Alkol hem enerji verir hem de yemekte seçimlerinizi gevşetebilir. Türkiye Beslenme Rehberi alkol alımından sakınılmasını önerir. Düzenli ilaç kullanıyorsanız ya da bir sağlık sorununuz varsa alkolle ilgili kararı hekiminizle konuşun.
Kaynaklar
- An R. Weekend-weekday differences in diet among U.S. adults, 2003-2012. Ann Epidemiol. 2016. (yeni sekmede açılır)
- Haines PS ve ark. Weekend eating in the United States is linked with greater energy, fat, and alcohol intake. Obes Res. 2003. (yeni sekmede açılır)
- Racette SB ve ark. Influence of weekend lifestyle patterns on body weight. Obesity (Silver Spring). 2008. (yeni sekmede açılır)
- T.C. Sağlık Bakanlığı. Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER) 2022 (yeni sekmede açılır) — öğün düzeni, kahvaltı, yemek sırasında başka uğraş, alkol
Hazırlayan: Dyt. Şeyma Türkoğlu Vural · Site editörü: dyt.seymaturkoglu@gmail.com
İlgili konular
İlgili yazılar
-
Bulaşık süngeri ve mutfak bezi nasıl temizlenir? Kesme tahtası hijyeni
Türkiye Beslenme Rehberi bulaşık süngerinin haftada en az bir kez deterjanlı kaynar suyla yıkanmasını ya da çamaşır suyunda bekletilmesini önerir. Bez...
-
Son tüketim tarihi geçen ürün yenir mi? STT ve TETT farkı
Son tüketim tarihi (STT) geçmiş ürünü yemeyin; bu tarih gıdanın güvenliğiyle ilgilidir ve et, süt ürünleri gibi çabuk bozulan gıdalarda bulunur. Tavsi...
-
B6 vitamini hangi besinlerde var? Günlük ihtiyaç ve besin tablosu
B6 vitamini tavuk, somon gibi balıklar, yumurta, nohut, kuru fasulye, mercimek, ceviz, muz, kırmızı biber ve tam tahıllarda bulunur. Günlük ihtiyaç ya...