Sebze ve meyve yemeden ya da doğramadan hemen önce, akan su altında elle ovularak yıkanır; sert kabuklular temiz bir fırçayla fırçalanır, sonra temiz bir bezle kurulanır. ABD Gıda ve İlaç Dairesi sabun ya da özel yıkama ürünü gerekmediğini söyler. Türkiye Beslenme Rehberi besinleri temizlemek için çamaşır suyu kullanılmamasını açıkça belirtir.
Sebze ve meyve yemeden ya da doğramadan hemen önce, akan su altında elle ovularak yıkanır; sert kabuklular temiz bir fırçayla fırçalanır, sonra temiz bir bezle kurulanır. ABD Gıda ve İlaç Dairesi sabun ya da özel yıkama ürünü gerekmediğini söyler [1]. Türkiye Beslenme Rehberi besinleri temizlemek için çamaşır suyu kullanılmamasını açıkça belirtir [2].
Sebze ve meyveyi neden yıkamalıyız?
ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA), taze ürünün tarlada topraktan, sudan ve hayvanlardan; hasattan sonra da pek çok elden geçerken kirlenebileceğini, kirlenmenin evde hazırlık ve saklama sırasında da olabileceğini yazar. Ispanak, kavun, domates ve marul kaynaklı büyük gıda kaynaklı hastalık salgınlarını örnek verir [1].
Yıkamanın ikinci nedeni, kabuk yüzeyindeki toprak ve olası tarım ilacı kalıntılarıdır. Bu konuda bilinenleri aşağıda ayrıca anlatıyoruz. Yıkama bütün riskleri sıfırlamaz; ama evde kolayca yapabileceğiniz temel bir adımdır.
Sebze ve meyve adım adım nasıl yıkanır?
FDA'nın yedi önerisi ve Türkiye Beslenme Rehberi'nin (TÜBER) hazırlık önerileri birlikte şöyle özetlenebilir [1][2]:
- Ellerinizi yıkayın: Sebze ve meyveye dokunmadan önce ve sonra 20 saniye ılık su ve sabunla.
- Ezik ve çürük yerleri ayırın: Bu kısımları yıkamadan önce kesip atın.
- Önce ayıklayın, sonra yıkayın: TÜBER sebzelerin önce ayıklanıp sonra yıkanmasını, kök sebzelerde önce köklerin kesilmesini önerir.
- Soymadan önce yıkayın: Kabuğunu soyacağınız ürünü de yıkayın; yoksa bıçak dıştaki kiri içe taşır.
- Akan su altında elle ovun: FDA'ya göre sabun ya da özel ürün gerekmez.
- Sert kabuklularda fırça kullanın: Kavun, karpuz, salatalık, patates, havuç gibi ürünleri temiz bir sebze fırçasıyla, zedelemeden fırçalayın.
- Kurulayın: Temiz bir bez ya da kâğıt havluyla kurulamak, yüzeyde kalabilecek mikropları biraz daha azaltır.
TÜBER meyveler için bir adım daha ekler: gerekirse fırçayla yıkadıktan sonra bir süre suda bekletip durulamak ve kurutmak. Bu şekilde temizlenen meyvelerden kabuğuyla yenebilenlerin kabuğuyla yenmesini önerir [2]; çünkü kabuk lif ve başka besin ögeleri taşır.
Marul, maydanoz ve yeşillikler nasıl yıkanır?
FDA marul ve lahana gibi baş halindeki yeşilliklerde en dış yaprakların atılmasını önerir [1]. Sonra yaprakları tek tek ayırıp akan su altında, iki yüzünü de ovarak yıkayın. Maydanoz, dereotu, roka ve nane gibi demet yeşillikleri bir kap suyun içinde çalkalayıp toprağın dibe çökmesini bekleyin, ardından akan suda durulayın; topraklı demetlerde bunu iki kez yapmak gerekebilir. Bu ev pratiği kaynaklarda adım olarak geçmez; amaç yaprak aralarındaki toprağı akan suya bırakmadan önce çözmektir.
Yıkanan yeşilliği bir süzgeçte ya da salata kurutucusunda iyice süzün. Islak bırakılan yeşillik dolapta daha çabuk bozulur. Hazır doğranmış poşet salata ve kesilmiş karpuz gibi ürünler için FDA, bunların hem markette hem evde buzdolabında ya da buz üzerinde durmasını önerir [1].
Karbonatlı su ve sirke ilaç kalıntısını giderir mi?
Bu soruya yanıt veren laboratuvar çalışmaları sınırlıdır. ABD'de elmalar üzerinde yapılan bir çalışmada, yüzeye uygulanan iki tarım ilacının kalıntısını gidermede karbonatlı su (litrede 10 g yemek sodası, yani sodyum bikarbonat; maden suyu değil), musluk suyuna ve seyreltilmiş çamaşır suyuna göre daha etkili bulunmuştur. Ancak yüzeydeki kalıntıyı tamamen gidermek 12–15 dakika bekletme gerektirmiş; kabuğun içine işlemiş kalıntı karbonatla çıkmamıştır. Araştırmacılar kabuğu soymanın içe işlemiş kalıntıda daha etkili olduğunu, ancak kabuktaki faydalı bileşiklerin de kaybedildiğini not eder [3].
Bu çalışmadan çıkan pratik sonuç şudur: karbonatlı su yüzeydeki kalıntıyı azaltabilir, ama her kalıntıyı gideren bir yöntem değildir ve tek bir meyve ile iki ilaç üzerinde denenmiştir. Sirke için bu yazıda dayandığımız kaynaklarda bir öneri yoktur; FDA ise ev kullanımı için düz suyu yeterli görür [1]. Karbonatlı su kullanmak isterseniz ürünü sonrasında akan suda iyice durulayın.
Sebze ve meyve yıkarken nelerden kaçınmalı?
- Çamaşır suyu ve deterjan: TÜBER besinlerin temizlenmesinde kesinlikle çamaşır suyu kullanılmamasını yazar [2]. FDA da sabun ya da özel ürün gerekmediğini söyler [1].
- Erken yıkayıp ıslak saklamak: Ürünü yemeden hemen önce yıkayın. Önceden yıkayacaksanız iyice kurulayıp öyle kaldırın.
- Doğradıktan sonra uzun bekletmek: TÜBER doğranmış çiğ sebzelerin ve soyulmuş, doğranmış meyvenin bekletilmeden yenmesini önerir; hem kararmayı hem vitamin kaybını azaltır [2].
- Çiğ etle aynı tahta ve bıçak: Salata için kullandığınız tahtada çiğ et, tavuk ya da balık doğradıysanız önce sıcak su ve deterjanla yıkayın. Mümkünse sebze ve et için ayrı tahta kullanın.
Hangi ürünler kabuğuyla yenebilir?
TÜBER kabuğuyla yenebilen meyvelerin iyice yıkanıp kabuğuyla tüketilmesini önerir [2]. Elma, armut, şeftali, erik, üzüm, salatalık, kabak, kabuğu ince patates bu grupta sayılabilir. Kabuğu sert ya da yenmeyen ürünlerde (kavun, karpuz, portakal, mandalina, muz) da dış yüzeyi yıkamak gerekir; çünkü bıçak ya da eliniz kabuktaki kiri içe taşır. Kabukta lif bulunduğu için lifi artırma yollarını günlük lif nasıl artırılır yazısında anlattık.
Sebze ve meyve evde nasıl seçilir ve saklanır?
TÜBER taze sebze ve meyvede mevsiminde yetişen ürünlerin seçilmesini, her gün en az 5 porsiyon tüketilmesini önerir [2]. Hangi ayda neyin pazarda olduğunu mevsim sebze meyve takvimi yazısında bulabilirsiniz. FDA bozulabilir ürünlerin buzdolabında 4 °C ya da altında saklanmasını önerir [1]. Çocuğunuzun beslenme çantasına koyacağınız meyveyi sabah yıkayıp kurulayarak koymak için okul beslenme çantası yazısına, evde sebze yemeklerinin yer aldığı bir hafta için örnek menü sayfasına bakabilirsiniz.
Ne zaman hekime başvurmalı?
Türkiye Beslenme Rehberi besin kaynaklı hastalıklarda ishal, ateş ve karın ağrısı gibi belirtiler sayar; bağışıklığı zayıf kişilerde belirtilerin daha ağır seyredebileceğini, gebelerde bazı enfeksiyonların ağır sonuçlar doğurabileceğini not eder [2]. Bir yemekten sonra kusma ya da ishal sürüyorsa, ishalde kan görürseniz, ateşiniz yükselirse ya da sıvı tutamıyorsanız hekiminize başvurun. Bebek, küçük çocuk, gebe, yaşlı ya da bağışıklığı baskılanmış biri söz konusuysa beklemeden başvurun.
Sık sorulan sorular
Çilek ve kiraz gibi hassas meyveleri nasıl yıkamalıyım?
Hassas meyveleri ezmeden yıkamak için onları bir süzgece alıp akan suyun altında elinizle hafifçe çevirin. Türkiye Beslenme Rehberi meyvelerin zedelemeden yıkanmasını ve kurutulmasını önerir. Çileğin yaprak kısmını yıkadıktan sonra ayırın. Bu meyveleri yemeden hemen önce yıkayın; ıslak bekleyen çilek çabuk yumuşar ve bozulur.
Sebzeleri karbonatlı suda bekletmem gerekiyor mu?
Gerekli değildir. ABD Gıda ve İlaç Dairesi akan su altında ovarak yıkamayı yeterli görür. Elmalar üzerinde yapılan bir laboratuvar çalışmasında karbonatlı su yüzeydeki iki ilacın kalıntısını musluk suyundan daha iyi gidermiş, ama bunun için 12–15 dakika bekletme gerekmiş ve kabuğa işlemiş kalıntı çıkmamıştır. İsterseniz kullanın, sonra iyice durulayın.
Paketli "yıkanmış" yeşillikleri yeniden yıkamalı mıyım?
Bu yazıda dayandığımız kaynaklar bu ürünler için ayrı bir yıkama kuralı vermez. Paketin üzerinde "yıkanmıştır, doğrudan tüketilebilir" gibi bir ibare varsa etiketteki kullanım talimatına uyun. Ambalajı açtıktan sonra ürünü buzdolabında tutun ve kısa sürede tüketin. Ezik, sararmış ya da kokan yaprakları atın.
Sebze ve meyveyi önceden yıkayıp buzdolabına kaldırabilir miyim?
Kaldırabilirsiniz, ama iyice kuruladıktan sonra. Islak kalan ürün buzdolabında daha çabuk bozulur ve küflenir. Pratik olan, ürünü yıkanmamış halde saklayıp yemeden hemen önce yıkamaktır. Haftalık hazırlık yapıyorsanız yıkadığınız yeşillikleri kâğıt havluyla sarıp kapalı bir kapta saklayın ve birkaç gün içinde tüketin.
Kaynaklar
- ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA): 7 Tips for Cleaning Fruits, Vegetables (yeni sekmede açılır)
- T.C. Sağlık Bakanlığı. Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER) 2022 (yeni sekmede açılır) — sebze ve meyve hazırlığı, besin hijyeni (bölüm 6.4)
- Yang T ve ark. Effectiveness of commercial and homemade washing agents in removing pesticide residues on and in apples. J Agric Food Chem. 2017. (yeni sekmede açılır)
Hazırlayan: Dyt. Şeyma Türkoğlu Vural · Site editörü: dyt.seymaturkoglu@gmail.com
İlgili konular
İlgili yazılar
-
Bulaşık süngeri ve mutfak bezi nasıl temizlenir? Kesme tahtası hijyeni
Türkiye Beslenme Rehberi bulaşık süngerinin haftada en az bir kez deterjanlı kaynar suyla yıkanmasını ya da çamaşır suyunda bekletilmesini önerir. Bez...
-
Son tüketim tarihi geçen ürün yenir mi? STT ve TETT farkı
Son tüketim tarihi (STT) geçmiş ürünü yemeyin; bu tarih gıdanın güvenliğiyle ilgilidir ve et, süt ürünleri gibi çabuk bozulan gıdalarda bulunur. Tavsi...
-
B6 vitamini hangi besinlerde var? Günlük ihtiyaç ve besin tablosu
B6 vitamini tavuk, somon gibi balıklar, yumurta, nohut, kuru fasulye, mercimek, ceviz, muz, kırmızı biber ve tam tahıllarda bulunur. Günlük ihtiyaç ya...