Gıdaya uygun üretilmiş plastik saklama kabı, üzerindeki kullanım bilgisine uyulduğunda soğuk saklama için kullanılabilir. Asıl dikkat edilecek nokta ısıdır: bir laboratuvar çalışmasında plastik kaptan yiyeceğe geçen parçacıklar en çok mikrodalgada ısıtırken artmıştır. Yemeği ısıtırken cam ya da porselen kaba almak, çizik ve çatlak kapları yenilemek basit önlemlerdir.
Gıdaya uygun üretilmiş plastik saklama kabı, üzerindeki kullanım bilgisine uyulduğunda soğuk saklama için kullanılabilir. Asıl dikkat edilecek nokta ısıdır: bir laboratuvar çalışmasında plastik kaptan yiyeceğe geçen parçacıklar en çok mikrodalgada ısıtırken artmıştır [3]. Yemeği ısıtırken cam ya da porselen kaba almak, çizik ve çatlak kapları yenilemek basit önlemlerdir.
Plastik kaptan yiyeceğe bir şey geçer mi?
Her ambalajda olduğu gibi plastikte de malzemenin çok küçük, ölçülebilir miktarları yiyeceğe geçebilir. ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA) bunu açıkça yazar: bir besin herhangi bir ambalaj malzemesiyle doğrudan temas ettiğinde, malzemenin küçük miktarları besine geçebilir ve besinle birlikte alınabilir; bu yüzden gıdayla temas eden malzemeler piyasaya çıkmadan önce bu geçişin güvenli düzeyde kalıp kalmadığı açısından değerlendirilir [1]. Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi (EFSA) de gıda kaplarında kullanılan bazı kimyasalların içindeki yiyecek ve içeceğe çok küçük miktarlarda geçebildiğini, bu nedenle güvenliklerinin yeni verilerle yeniden incelendiğini belirtir [2].
Yani soru "hiçbir şey geçer mi" değil, "ne kadar geçer ve hangi koşulda artar" sorusudur. Bu koşulların başında sıcaklık, süre ve kabın türü gelir.
BPA nedir, hangi kaplarda bulunur?
Bisfenol A (BPA), sert ve şeffaf bir plastik türü olan polikarbonatı üretmek için kullanılan bir sanayi kimyasalıdır. FDA'ya göre BPA polikarbonat içecek şişelerinde ve bazı metal konserve kutularının iç yüzeyini kaplayan epoksi reçinelerde bulunur [1]. EFSA, polikarbonatın su sebillerinde, yiyecek saklama kaplarında ve tekrar kullanılabilen içecek şişelerinde kullanılabildiğini yazar [2].
Kurumların görüşü burada ayrışır:
- FDA, en son güvenlik değerlendirmesine dayanarak BPA'nın besinlerde bulunan mevcut düzeylerde güvenli olduğunu belirtir. Biberon, damlatmaz bardak ve bebek maması ambalajlarında BPA bazlı malzemelerin artık kullanılmadığını, bu yüzden bu kullanımların düzenlemeden çıkarıldığını da not eder [1].
- EFSA, Nisan 2023'te gıdayla temas eden malzemelerdeki BPA'nın güvenliğini yeniden değerlendirmiş ve 2015'te belirlediği günlük kabul edilebilir alım düzeyini önemli ölçüde düşürmüştür. Avrupa Komisyonu da 19 Aralık 2024'te gıdayla temas eden malzemelerde BPA kullanımını yasaklayan düzenlemeyi kabul etmiştir [2].
Bu farklılık bilimin hâlâ tartışıldığını gösterir. Sizin için pratik çıkarım şudur: kabın ne olduğunu bilmiyorsanız, özellikle ısıtırken, cam ya da porselen kabı tercih etmek kolay ve masrafsız bir önlemdir.
Plastik kapta mikrodalgada yemek ısıtmak sakıncalı mı?
Bu konuda en çok alıntılanan çalışmalardan biri 2023'te yayımlanmıştır. Araştırmacılar plastik saklama kaplarını ve tekrar kullanılabilen yiyecek poşetlerini su ve hafif asitli bir sıvıyla (sulu ve ekşi yiyecekleri temsil etmek için) farklı koşullarda denemiştir [3]. Sonuçlar şöyle özetlenebilir:
- Mikrodalgada ısıtma, buzdolabında ya da oda sıcaklığında saklamaya kıyasla yiyeceğe en çok mikro ve nano plastik parçacık geçen koşul olmuştur [3].
- Buzdolabında ya da oda sıcaklığında altı aydan uzun saklama da parçacık geçişine yol açmıştır [3].
- Polietilen bazlı poşet, polipropilen bazlı kaplardan daha fazla parçacık bırakmıştır [3].
Bu bir laboratuvar çalışmasıdır; ölçülen parçacıkların gündelik kullanımda insan sağlığını nasıl etkilediği henüz netleşmemiştir. Yine de mesaj sadedir: ısı, plastikten yiyeceğe geçişi artırır. Yemeği ısıtmadan önce cam, porselen ya da seramik bir tabağa almak, bu geçişi kendi mutfağınızda azaltmanın kolay bir yoludur.
Plastik saklama kabını nasıl kullanmalı?
Elinizdeki kapları atmanız gerekmez. Şu alışkanlıklar yeterlidir:
- Etiketi okuyun: Kabın gıdaya uygun olup olmadığı, mikrodalgaya, bulaşık makinesine ya da dondurucuya uygunluğu ürünün üzerinde ya da ambalajında yazar. Uygun olmayan kullanımdan kaçının.
- Isıtmayı başka kapta yapın: Mikrodalgada ve fırında cam, porselen ya da seramik kullanın. Kapak plastikse ısıtırken yemeğin üzerinden kaldırın; sıçramayı önlemek için üzerine ters bir porselen tabak kapatabilirsiniz. Bu, ısının geçişi artırdığı bulgusuna dayanan ihtiyatlı bir alışkanlıktır [3].
- Sıcak yemeği bekletin, sonra kapatın: Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER), pişen yemeğin en fazla 2 saat içinde soğutularak buzdolabına kaldırılmasını önerir [4]. Yemeği sığ bir kapta biraz soğutup sonra saklama kabına almak hem güvenli soğutma hem de plastiğin sıcakla temasını azaltmak için uygundur.
- Yıpranan kabı yenileyin: Çizilmiş, çatlamış, rengi ya da kokusu değişmiş kabı iyi temizlemek zorlaşır; böyle kapları yenilemek ihtiyatlı bir alışkanlıktır.
- Ekşi ve yağlı yemekte cam: Sözü edilen çalışma sulu ve ekşi yiyecekleri temsil eden sıvılarla yapılmıştır; yağlı yemek denenmemiştir [3]. Yine de domates soslu, sirkeli ya da yağlı yemeği birkaç gün saklayacaksanız cam kavanoz ya da cam saklama kabı ihtiyatlı ve kolay bir seçimdir.
Cam kap mı, plastik kap mı?
| Durum | Daha uygun seçenek |
|---|---|
| Yemeği mikrodalgada ısıtmak | Cam, porselen ya da seramik |
| Ekşi ya da yağlı yemeği birkaç gün saklamak | Cam saklama kabı ya da kavanoz |
| Okula, işe yemek taşımak | Hafif, sızdırmaz, gıdaya uygun kap; yemek yerinde başka tabağa alınarak ısıtılır |
| Dondurucuda saklamak | Dondurucuya uygun kap ya da poşet |
| Kuru ürün (bakliyat, pirinç, un) saklamak | Kapaklı cam kavanoz ya da gıdaya uygun kap |
Camın da bir dikkat noktası vardır: TÜBER, kırılma riski nedeniyle hazırlama aşamalarında zorunlu olmadıkça cam malzeme kullanımının tercih edilmemesini önerir [4]. Bu öneri daha çok toplu mutfaklar için yazılmıştır; evde cam kabın kenarında çatlak ya da kırık olup olmadığına bakmanız yeterlidir. Okula ve işe götürülecek kap seçimi için okul beslenme çantası ve iş yerinde sağlıklı beslenme yazılarına bakabilirsiniz.
Dondurucuda hangi kap kullanılır?
TÜBER, dondurulacak besinlerin üzeri kapalı kaplarda, dondurmaya uygun ambalaj ve malzemelerle saklanmasını; kısa sürede tüketilecek olsa bile hava geçirmeyecek biçimde paketlenmesini önerir [4]. Sıvı ve püre kıvamındaki yiyecekler donarken genleştiği için kabın ağzına kadar doldurulmamalıdır [4]. Rehber, evde dondurulan besinlerin üzerine cinsinin ve dondurma tarihinin yazılmasını da ister [4]. Çiğ eti dondururken ve çözdürürken dikkat edilecekleri çiğ et ve tavuk nasıl hazırlanır yazısında anlattık.
Mutfağınızı baştan düzenlemek istiyorsanız kuru ürünleri kapaklı kavanozlarda tutmak için sağlıklı mutfak dolabı listesi yazısı iyi bir başlangıçtır. Beslenmeye genel bakışımız için fonksiyonel beslenmenin ilkeleri sayfasına göz atabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Sıcak yemeği plastik saklama kabına koymak zararlı mı?
Isı, plastikten yiyeceğe geçişi artıran başlıca etkendir. Türkiye Beslenme Rehberi pişen yemeğin en fazla 2 saat içinde soğutulup buzdolabına kaldırılmasını önerir. Yemeği önce sığ bir kapta kısa süre soğutup sonra saklama kabına almak, hem güvenli soğutma hem de plastiğin sıcakla temasını azaltmak için pratik bir yoldur.
"Mikrodalgaya uygun" yazan plastik kapta ısıtma yapabilir miyim?
Üretici bu kullanımı uygun bulmuşsa kap o amaçla değerlendirilmiştir. Yine de 2023'te yayımlanan bir laboratuvar çalışmasında plastik kaplardan yiyeceğe geçen parçacıklar en çok mikrodalgada ısıtırken artmıştır. Mümkün olduğunda yemeği cam ya da porselen tabağa alıp ısıtmak, kendi mutfağınızda uygulayabileceğiniz kolay ve masrafsız bir önlemdir.
BPA içermeyen kap tamamen güvenli midir?
"BPA içermez" ifadesi yalnızca o maddenin kullanılmadığını söyler. Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi, BPA dışındaki bisfenollerin de gıdayla temas eden malzemelerde güvenliğini incelemektedir. Hangi kap olursa olsun ısıtmayı cam ya da porselende yapmak, çizilmiş ve yıpranmış kapları yenilemek en sade önlemlerdir.
Plastik su şişesini tekrar tekrar doldurmak sakıncalı mı?
Dayandığımız kaynaklar bu konuda ayrı bir öneri içermez. Şişenin tek kullanımlık mı, tekrar kullanılabilir mi olduğunu etiketinden okuyun. İhtiyatlı alışkanlıklar olarak şişeyi güneşte ya da sıcak arabada bırakmayın, düzenli yıkayın, çizilen ya da kokusu değişen şişeyi yenileyin. Cam ya da çelik şişe de bir seçenektir.
Kaynaklar
- ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA): Bisphenol A (BPA): Use in Food Contact Application (yeni sekmede açılır)
- Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi (EFSA): Bisphenol A and other bisphenols (yeni sekmede açılır)
- Hussain KA, Romanova S, Okur I, et al. Assessing the Release of Microplastics and Nanoplastics from Plastic Containers and Reusable Food Pouches: Implications for Human Health. Environ Sci Technol. 2023;57(26):9782-9792. PMID: 37343248 (yeni sekmede açılır)
- T.C. Sağlık Bakanlığı. Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER) 2022 (yeni sekmede açılır) — bölüm 6.4 besin güvenliği: fiziksel bulaşanlar, depolama, soğutma ve dondurarak saklama
Hazırlayan: Dyt. Şeyma Türkoğlu Vural · Site editörü: dyt.seymaturkoglu@gmail.com
İlgili konular
İlgili yazılar
-
Bulaşık süngeri ve mutfak bezi nasıl temizlenir? Kesme tahtası hijyeni
Türkiye Beslenme Rehberi bulaşık süngerinin haftada en az bir kez deterjanlı kaynar suyla yıkanmasını ya da çamaşır suyunda bekletilmesini önerir. Bez...
-
Son tüketim tarihi geçen ürün yenir mi? STT ve TETT farkı
Son tüketim tarihi (STT) geçmiş ürünü yemeyin; bu tarih gıdanın güvenliğiyle ilgilidir ve et, süt ürünleri gibi çabuk bozulan gıdalarda bulunur. Tavsi...
-
B6 vitamini hangi besinlerde var? Günlük ihtiyaç ve besin tablosu
B6 vitamini tavuk, somon gibi balıklar, yumurta, nohut, kuru fasulye, mercimek, ceviz, muz, kırmızı biber ve tam tahıllarda bulunur. Günlük ihtiyaç ya...