Çiğ et ve tavuk mutfakta nasıl hazırlanır? Çapraz bulaşmayı önlemek

Metal ızgara tel üzerinde iki dilim çiğ dana antrikot
Kısa cevap

Çiğ et ve tavuk için ayrı kesme tahtası ve bıçak kullanın, onlara dokunduktan sonra ellerinizi sabunla yıkayın, buzdolabında çiğ eti alt rafta kapalı kapta saklayın ve eti oda sıcaklığında değil buzdolabında çözdürün. Türkiye Beslenme Rehberi çiğ ve pişmiş besinleri ayırmayı, güvenli besinin beş temel ilkesinden biri olarak sayar.

Çiğ et ve tavuk için ayrı kesme tahtası ve bıçak kullanın, onlara dokunduktan sonra ellerinizi sabunla yıkayın, buzdolabında çiğ eti alt rafta kapalı kapta saklayın ve eti oda sıcaklığında değil buzdolabında çözdürün. Türkiye Beslenme Rehberi çiğ ve pişmiş besinleri ayırmayı, güvenli besinin beş temel ilkesinden biri olarak sayar [1].

Çapraz bulaşma nedir?

Çapraz bulaşma, bir besindeki mikroorganizmaların el, bıçak, tahta ya da tezgâh aracılığıyla başka bir besine geçmesidir. Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER), kesme tahtaları, dilimleyiciler, öğütücüler, işletme suyu, çiğ besinler, uygun koşullarda bekletilmeyen çöpler ve insanları başlıca çapraz bulaşma kaynakları arasında sayar [1]. Rehbere göre çiğ et, kanatlı etleri ve deniz ürünleri tehlikeli mikroorganizmalar taşıyabilir; bunlar hazırlık ve saklama sırasında diğer besinlere geçebilir [1].

Evde en sık görülen örnek şudur: tavuğu doğradığınız tahtada, aynı bıçakla salata domatesini doğramak. Tavuk pişeceği için bakteriler etkisiz hâle gelir; ama domates çiğ yenir ve bulaşan mikroorganizma tabağa ulaşır.

Güvenli besin için beş temel ilke

Dünya Sağlık Örgütü'nün (DSÖ) güvenli besin için beş anahtar mesajı TÜBER'de de yer alır [1, 2]:

  1. Temizlik: Eller, araç-gereç ve çalışma alanlarının temiz tutulması.
  2. Çiğ ve pişmiş besinlerin ayrılması: Çiğ et, tavuk ve deniz ürünlerinin pişmiş yemeklerden ve salata gibi çiğ yenen besinlerden ayrı tutulması; ayrı bıçak ve tahta kullanılması.
  3. Uygun pişirme: Etin güvenli iç sıcaklığa ulaşana kadar pişirilmesi.
  4. Uygun sıcaklıkta saklama: Besinlerin oda sıcaklığında uzun süre bekletilmemesi.
  5. Güvenilir hammadde ve su: Temiz su ve güvenilir kaynaktan alınmış besin kullanılması.

Çiğ et ve tavuk hazırlarken mutfakta neler yapılır?

TÜBER'in hazırlık önerilerini evdeki mutfağa şöyle uyarlayabilirsiniz [1]:

  • Ayrı tahta ve bıçak: Çiğ et için bir, sebze ve ekmek için ayrı bir tahta kullanın. Renkli ya da işaretli tahtalar hangisinin et tahtası olduğunu akılda tutmayı kolaylaştırır. Tek tahtanız varsa pratik bir sıra olarak önce çiğ yenecek sebzeyi doğrayın, eti en sona bırakın; ardından tahtayı ve bıçağı deterjanlı bol sıcak suyla yıkayın [1].
  • Ellerinizi yıkayın: Rehber çiğ gıdaya dokunduktan sonra ellerin sabunla, bilekten parmak uçlarına kadar ve parmak araları en az 40 saniye ovularak yıkanmasını, ardından iyice durulanıp temiz havluyla kurulanmasını tarif eder [1].
  • Sıcak su ve deterjan: Başta çiğ tavuk olmak üzere et ve balıkla temas eden tüm yüzeyler ve araçlar her kullanımdan sonra deterjanlı bol sıcak suyla yıkanmalıdır [1].
  • Süreyi kısa tutun: Et, süt ve yumurta gibi besinler hazırlık sırasında buzdolabı dışında en fazla 2 saat bekletilmelidir [1]. Mutfak çok sıcaksa bu süreyi daha da kısa tutmak akıllıcadır.
  • Marine edilmiş eti kapatın: Terbiye edilmiş et buzdolabında ağzı kapalı bir kapta durmalıdır [1]. Marine sosunu pişmemiş hâliyle salataya ya da pişmiş yemeğe dökmeyin.

Çiğ tavuğu musluk altında yıkamak gerekli değildir; etkin pişirme Campylobacter, Escherichia coli ve Listeria gibi bakterileri etkisiz hâle getirir [1]. İngiltere Gıda Standartları Ajansı (FSA) da çiğ tavuğu yıkamanın Campylobacter bakterisini sıçrayan suyla ellere, tezgâha, giysilere ve mutfak gereçlerine yayabileceğini belirtir [3]. Tüyü ya da görünür kiri kâğıt havluyla alıp havluyu hemen atmak daha temiz bir yoldur.

Buzdolabında et nasıl saklanır?

TÜBER, çapraz bulaşmayı önlemek için çiğ ve pişmiş besinlerin ayrı raflarda saklanmasını, pişmiş yemeklerin çiğ besinlerin üst raflarına ve üzerleri kapalı şekilde konmasını önerir [1]. Çiğ tavuk, balık ve etten damlayan suyun diğer yiyeceklere değmemesi gerekir; rehber bu besinlerin mümkünse dondurucu kısmında saklanmasını ister [1].

FSA da çiğ etin sızdırmaz kapta, buzdolabının en altında tutulmasını önerir [3]. Bu iki ilkeye uyan örnek bir düzen şöyle olabilir:

RafNe konur?
Üst raflarPişmiş yemekler (kapaklı kapta), yoğurt, peynir, hazır yenecekler
Orta rafYumurta, açılmış süt ürünleri
En alt rafÇiğ et, tavuk ve balık (sızdırmaz kapta ya da tepside)
SebzelikSebze ve meyve

Rehber ayrıca evde dondurulacak besinlerin üzerine cinsinin ve dondurma tarihinin yazılmasını önerir [1]. Eti bir haftalık öğünlere bölüp porsiyon porsiyon dondurmak hem israfı hem de gereksiz çözdürmeyi azaltır. Mutfakta temel ürünleri nasıl düzenleyeceğinizi sağlıklı mutfak dolabı listesi yazısında anlattık.

Donmuş et nasıl çözdürülür?

Donmuş et tezgâhta, oda sıcaklığında çözdürülmemelidir. TÜBER'in çözdürme önerileri şunlardır [1]:

  • Çiğ eti buzdolabında 4°C'de çözdürün; işlem en fazla 48 saatte tamamlanmalıdır. Akşamdan buzdolabının alt rafına almak en kolay yoldur.
  • Acil durumda eti sızdırmaz bir poşet içinde soğuk suya koyun; et suyla doğrudan temas etmemeli, suyun sıcaklığı 10°C'yi geçmemeli ve su 30 dakikada bir değiştirilmelidir.
  • Çözülen etten çıkan sıvı diğer besinlere değmemeli; bu sıvının bulaştığı yüzeyler bekletilmeden temizlenmelidir.
  • Bir kez çözülmüş besin tekrar dondurulmamalıdır.

Et ve tavuk ne kadar pişmeli?

TÜBER, kanatlı ve kırmızı etler, büyük parça etler ve hamburger, sosis ve köfte gibi kıymadan yapılan yiyeceklerde merkez sıcaklığının en az 72°C olmasını ve en az 15 saniye bu sıcaklıkta kalmasını önerir; pişirmede ya da tekrar ısıtmada sıcaklığın besinin her noktasında aynı olmasına dikkat edilmesini ister [1]. En güvenilir ölçü, etin en kalın yerine batırılan bir mutfak termometresidir; merkez en az 72°C'yi göstermelidir. Termometreniz yoksa FSA'nın önerdiği kontrolü yapın: en kalın yerden kesin; et her yerinde tütecek kadar sıcak olmalı, içinde pembe kısım kalmamalı ve suyu berrak akmalıdır [3].

Pişen yemekler oda sıcaklığında, tezgâhta ya da ocak üzerinde 2 saatten fazla bekletilmemelidir [1]. Rehbere göre artan et yemekleri buzdolabında 1–2 günden, etsiz yemekler 3–4 günden fazla bekletilmemelidir [1]. Büyük tencereyi soğutmak için yemeği sığ kaplara bölün; rehber büyük porsiyonların 10 cm yüksekliği geçmeyen sığ tepsilere alınarak hızla soğutulmasını önerir [1]. İşe ya da okula yemek götürüyorsanız iş yerinde sağlıklı beslenme ve okul beslenme çantası yazılarındaki saklama önerilerine de bakabilirsiniz.

Ne zaman hekime başvurmalı?

TÜBER'in besin kaynaklı hastalıklar tablosuna (Tablo 6.1) göre bu hastalıklar çoğunlukla ishal, mide krampları, karın ağrısı, bulantı ve ateşle seyreder; bazılarında ishal kanlı olabilir [1]. İshal ya da kusma birkaç günden uzun sürerse, dışkıda kan görürseniz, ateşiniz yükselirse ya da sıvı tutamıyorsanız hekiminize başvurun. Rehber çift görme, kas güçsüzlüğü, yutma ve nefes almada zorluğu botulizm belirtileri arasında sayar [1]; bu belirtilerde vakit kaybetmeden acil yardım alın. Tabloya göre belirtiler yaşlılarda, bebeklerde, küçük çocuklarda ve bağışıklığı zayıf kişilerde daha ağır seyredebilir [1]; bu kişilerde şikâyet hafif görünse bile hekiminize danışın. Rehber gebelere çiğ etten yapılmış yiyeceklerden ve pastörize olmayan süt ürünlerinden uzak durmalarını önerir [1]; gebelikte ishal ya da ateş olursa hekiminize başvurun.

Sık sorulan sorular

Tavuğu pişirmeden önce yıkamam gerekir mi?

Gerekmez. Türkiye Beslenme Rehberi, etkin pişirmenin Campylobacter ve Escherichia coli gibi bakterileri etkisiz hâle getirdiğini yazar. İngiltere Gıda Standartları Ajansı da musluk altında yıkamanın bakteriyi sıçrayan suyla ellere, tezgâha ve mutfak gereçlerine yayabileceğini belirtir. Görünür kiri kâğıt havluyla alın, havluyu hemen atın ve ardından ellerinizi sabunla en az 40 saniye ovarak yıkayın.

Et ve sebze için aynı kesme tahtasını kullanabilir miyim?

En güvenlisi ayrı tahta kullanmaktır; Türkiye Beslenme Rehberi çiğ besinler için bıçak ve kesme tahtalarının ayrı olmasını önerir. Tek tahtanız varsa önce çiğ yenecek sebzeyi doğrayın, eti en sona bırakın. Ardından tahtayı ve bıçağı deterjanlı bol sıcak suyla yıkayıp kurutun.

Donmuş eti sabah tezgâhta bırakıp akşam pişirmek sakıncalı mı?

Evet, Türkiye Beslenme Rehberi donmuş besinlerin oda sıcaklığında çözdürülmemesini önerir. Eti bir akşam önceden buzdolabının en alt rafına alın; çözdürme en fazla 48 saatte tamamlanmalıdır. Acele ediyorsanız eti sızdırmaz poşette, 10°C'yi geçmeyen soğuk suda ve suyu 30 dakikada bir değiştirerek çözdürebilirsiniz.

Pişmiş tavuk buzdolabında kaç gün saklanır?

Türkiye Beslenme Rehberi artan et yemeklerinin buzdolabında 1–2 günden, etsiz yemeklerin 3–4 günden fazla bekletilmemesini önerir. Yemek pişince en fazla 2 saat içinde soğutulup kapaklı kapta buzdolabına kaldırılmalıdır. Daha uzun saklamak istiyorsanız porsiyonlara bölüp dondurun ve üzerine tarih yazın.

Kaynaklar

  1. T.C. Sağlık Bakanlığı. Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER) 2022 (yeni sekmede açılır) — bölüm 6 besin güvenliği: çapraz bulaşma kaynakları, güvenli besin için 5 ilke, Tablo 6.1 besin kaynaklı hastalıklar, 6.4.3 depolama, hazırlama, pişirme, soğutma ve çözdürme; gebelikte besin güvenliği
  2. Dünya Sağlık Örgütü (WHO): Five keys to safer food manual (yeni sekmede açılır)
  3. Food Standards Agency (İngiltere Gıda Standartları Ajansı): Campylobacter (yeni sekmede açılır)

Hazırlayan: Dyt. Şeyma Türkoğlu Vural · Site editörü: dyt.seymaturkoglu@gmail.com

İlgili konular

İlgili yazılar

İletişim

İletişim
Görüşme

Aklınızda bir soru mu kaldı?

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Yüz yüze ya da online görüşme için iletişim sayfasındaki bilgileri kullanabilirsiniz.

Hemen arayın