Vegan beslenmede en kolay eksik kalan besinler B12 vitamini, demir, kalsiyum, D vitamini, omega-3, çinko, iyot ve selenyumdur. B12 doğal olarak yalnızca hayvansal besinlerde bulunur; diğerleri bitkilerde vardır ama emilimi ya da miktarı daha düşüktür. Çeşitli bir tabak ve zenginleştirilmiş ürünlerle açık kapatılabilir; takviye gereğini hekim ya da diyetisyen değerlendirir.
Vegan beslenmede en kolay eksik kalan besinler B12 vitamini, demir, kalsiyum, D vitamini, omega-3, çinko, iyot ve selenyumdur [1][2]. İngiltere Sağlık Servisi (NHS), iyi planlanan vegan bir beslenmeyle vücudun ihtiyaç duyduğu besinlerin alınabileceğini, plan yapılmadığında ise bu besinlerin eksik kalabileceğini söyler [1]. Aşağıda her birinin bitkisel kaynağını ve sofraya nasıl gireceğini bulacaksınız.
Vegan beslenmede hangi besinler eksik kalabilir?
Vegan beslenmede et, balık, süt ürünleri, yumurta ve bal yer almaz [2]. ABD Ulusal Tıp Kütüphanesi (MedlinePlus) kuralı kısaca şöyle özetler: beslenme ne kadar kısıtlıysa bazı besinleri almak o kadar zorlaşır [2]. Tablo, okuduğumuz iki kurumsal kaynağın dikkat çektiği besinleri özetler.
| Besin | Neden dikkat ister? | Bitkisel kaynak örnekleri |
|---|---|---|
| B12 vitamini | Doğal olarak yalnızca hayvansal besinlerde bulunur [3] | B12 eklenmiş bitkisel içecekler ve kahvaltılık gevrekler, B12 eklenmiş besin mayası [1] |
| Demir | Bitkisel demir etteki demir kadar iyi emilmez [1][2] | Kuru baklagiller, tam buğday ekmeği, koyu yeşil yapraklılar, kuruyemiş, kuru kayısı ve incir [1] |
| Kalsiyum | En yoğun kaynak süt ürünleridir [2] | Tahin, susam, brokoli, lahana, bamya, kuru baklagil, kuru incir, kalsiyum eklenmiş bitkisel içecek [1] |
| D vitamini | Yalnızca besinlerle yeterince almak zordur [1] | Güneş ışığı, D vitamini eklenmiş ürünler [1] |
| Omega-3 | Yağlı balık yenmez | Ceviz, keten tohumu, chia tohumu, kanola yağı [1][2] |
| Çinko | Bitkilerdeki çinko daha az emilir [2] | Nohut, kuru fasulye, badem, yer fıstığı [2] |
NHS bu listeye iyot ve selenyumu da ekler [1].
Vegan beslenmede B12 nereden alınır?
B12 için bitkisel bir "doğal kaynak" yoktur. NHS'in ifadesiyle bu vitamin doğal olarak yalnızca hayvansal ürünlerde bulunur [3]. Vücut B12'yi kan yapımı ve sinir sisteminin sağlıklı çalışması için kullanır [1].
Veganlar için seçenekler sınırlıdır: B12 eklenmiş kahvaltılık gevrekler, B12 eklenmiş şekersiz soya içecekleri ve B12 eklenmiş besin mayası [1]. Her bitkisel içeceğe B12 eklenmiş olmayabilir; aldığınız ürünün etiketinde "B12" ibaresini arayın.
NHS, veganlarda B12 takviyesine ihtiyaç duyulabileceğini yazar [1]. Sizin için gerekip gerekmediğine, hangi biçimde ve ne kadar süreyle kullanılacağına hekiminiz ya da diyetisyeniniz karar verir. Vitaminin kaynaklarını B12 içeren besinler yazısında ayrıntılı anlattık.
Bitkisel demirin emilimi nasıl artırılır?
Vegan bir tabak demirden zengin olabilir; sorun miktar değil emilimdir [1]. İki küçük alışkanlık fark yaratır:
- Yanına C vitamini koyun. C vitamini içeren besinleri demirli yemekle aynı öğünde yemek emilimi artırır [1][2]. Domates, biber, patates, turunçgiller ve çilek bu gruptadır [2].
- Çayı ve kahveyi yemekten uzaklaştırın. NHS, ana öğün sırasında ve hemen sonrasında çay ya da kahve içmemeyi önerir [1].
Sofradaki karşılığı basittir: mercimek çorbasına limon sıkın, kuru fasulyenin yanına biberli domatesli salata koyun, nohutlu ıspanağı portakalla bitirin. Besinlerin demir miktarlarını demir içeren besinler listesi yazısında verdik.
Süt olmadan kalsiyum ve D vitamini nasıl karşılanır?
NHS'in veganlar için saydığı kalsiyum kaynakları Türk mutfağına yabancı değildir [1]:
- Susam ve tahin
- Brokoli, lahana, bamya gibi yeşil sebzeler
- Kuru baklagiller
- Kuru incir, kuru kayısı, kuru erik, kuru üzüm
- Kalsiyumla pıhtılaştırılmış tofu
- Kalsiyum eklenmiş şekersiz soya, bezelye ya da yulaf içeceği
Ispanak bu listede yoktur. Kalsiyumu yüksektir ama vücut bunun tamamını kullanamaz [1]; MedlinePlus nedenini ıspanak ve pazıdaki oksalata bağlar [2]. Ispanağı yemeye devam edin, yalnızca kalsiyum hesabına yazmayın.
NHS'in veganlar için saydığı D vitamini kaynakları güneş ışığı ile D vitamini eklenmiş bitkisel içecekler ve gevreklerdir [1]. Düzeyinizi ölçtürmek ve takviye kararı hekiminizin işidir. Konuyu D vitamini hangi besinlerde var yazısında ele aldık.
Omega-3, çinko, iyot ve selenyum için ne yenir?
Omega-3: NHS veganlara her gün omega-3 içeren kuruyemiş ve tohum yemeyi önerir; örnek olarak cevizi verir [1]. Keten tohumu, chia tohumu, kenevir tohumu ve kanola yağı diğer kaynaklardır [1]. NHS'in vejetaryenlere yönelik sayfası, bitkisel omega-3'ün kalp hastalığı riskini azaltmada yağlı balıktaki omega-3 ile aynı yararı sağlamayabileceğini de not eder [3].
Çinko: Nohut, kuru fasulye, badem, yer fıstığı ve kaju çinko içerir; bitkisel çinko hayvansal olana göre daha az emilir [2].
İyot ve selenyum: NHS bu iki minerali vegan beslenmede alınması daha güç besinler arasında sayar ve zenginleştirilmiş besinleri ya da takviyeyi düşünmeyi önerir [1]. Okuduğumuz sayfa bu ikisi için besin listesi vermediğinden biz de liste yazmıyoruz; bunu diyetisyeninizle konuşun.
Bir günlük vegan örnek menü nasıl kurulur?
Örnek, yukarıdaki besinlerin bir güne nasıl dağıtılabileceğini gösterir; porsiyonlar kişiye göre değişir.
- Kahvaltı: Tahin-pekmez, tam buğday ekmeği, domates, biber, bir avuç ceviz; yanında B12 ve kalsiyum eklenmiş soya içeceği.
- Öğle: Limonlu mercimek çorbası, zeytinyağlı nohut yemeği, bulgur pilavı, bol yeşillikli salata.
- Ara öğün: İki kuru incir, bir portakal.
- Akşam: Zeytinyağlı bamya ya da brokoli, kuru fasulye piyazı (yumurtasız), üzerine öğütülmüş keten tohumu serpilmiş salata.
Protein tarafını ayrı bir yazıda topladık: et yemeyenler proteini nereden alır.
Kimler daha dikkatli planlamalı, ne zaman hekime başvurmalı?
MedlinePlus şu grupların bitkisel beslenmeyi özenle planlaması gerektiğini belirtir [2]:
- Küçük çocuklar ve ergenler
- Gebeler ve emzirenler
- İleri yaştakiler
- Kanser ya da bazı süreğen hastalıkları olanlar
Bu gruplardan birindeyseniz vegan beslenmeye geçmeden önce ya da geçtikten kısa süre sonra hekiminiz ve diyetisyeninizle görüşün. NHS, çocuğunu vegan besleyen ailelerin büyüme için gereken enerjiyi ve vitaminleri sağlayacak geniş bir çeşitlilik sunması gerektiğini yazar [1]; bu planı çocuk hekiminizle birlikte yapın.
Uzun süren halsizlik, çabuk yorulma, solukluk, el ve ayaklarda uyuşma ya da karıncalanma gibi yakınmalarınız varsa nedenini kendiniz tahmin etmeyin; bu belirtilerin pek çok açıklaması olabilir ve değerlendirmeyi hekim yapar. Hangi değerlerin neden istendiğini vitamin ve mineral tahlilleri sayfasında anlattık. Sonuçları hekiminiz yorumlar; beslenme planı bu sonuçlara göre diyetisyenle düzenlenir.
Sık sorulan sorular
Vegan besleniyorum, B12 takviyesi almam şart mı?
B12 doğal olarak yalnızca hayvansal besinlerde bulunur. Veganlar için kaynak, B12 eklenmiş ürünlerle sınırlıdır ve NHS takviyeye ihtiyaç duyulabileceğini yazar. Sizin için gerekli olup olmadığını hekiminiz, gerekirse kan değerlerinize bakarak belirler. Kendi kendinize ürün seçmek yerine bu kararı hekiminiz ya da diyetisyeninizle birlikte verin.
Vegan beslenmede demir eksikliği yaşamamak için ne yemeliyim?
Her gün kuru baklagil, tam tahıl, koyu yeşil yapraklı sebze ve kuruyemişe yer verin. Demirli yemeğin yanına limon, biber, domates ya da portakal gibi C vitamini içeren bir besin ekleyin. Çayı ve kahveyi ana öğünden uzak bir saate alın. Halsizlik ya da solukluk varsa nedenini hekiminiz araştırır.
Ispanak kalsiyum için iyi bir kaynak değil mi?
Ispanakta kalsiyum çoktur ama içindeki oksalat emilimi engeller; vücut bu kalsiyumun tamamını kullanamaz. Bu yüzden NHS ıspanağı vegan kalsiyum kaynakları arasında saymaz. Kalsiyum için tahin, susam, brokoli, lahana, bamya, kuru incir ve kalsiyum eklenmiş bitkisel içecekleri tercih edin. Ispanağı diğer yararları için yemeyi sürdürebilirsiniz.
Çocuğum vegan beslenebilir mi?
NHS, çocuğunu vegan besleyen ailelerin büyüme için gereken enerjiyi ve vitaminleri sağlayacak geniş bir besin çeşitliliği sunması gerektiğini belirtir. MedlinePlus da küçük çocukları ve ergenleri dikkatli planlama gerektiren gruplar arasında sayar. Bu nedenle kararı ve izlemi çocuk hekiminizle birlikte yürütün; büyüme takibi ve gerekli destekler hekimin değerlendirmesine bağlıdır.
Kaynaklar
- NHS (İngiltere Sağlık Servisi): The vegan diet (yeni sekmede açılır) — eksik kalabilecek besinler, kalsiyum, demir, B12 ve omega-3 için vegan kaynaklar
- MedlinePlus (ABD Ulusal Tıp Kütüphanesi): Vegetarian diet (yeni sekmede açılır) — bitkisel beslenme türleri, dikkatli planlama gerektiren gruplar, çinko, demir ve kalsiyum emilimi
- NHS: The vegetarian diet (yeni sekmede açılır) — B12'nin doğal kaynakları, bitkisel omega-3 hakkındaki not
Hazırlayan: Dyt. Şeyma Türkoğlu Vural · Site editörü: dyt.seymaturkoglu@gmail.com
İlgili konular
İlgili yazılar
-
Bulaşık süngeri ve mutfak bezi nasıl temizlenir? Kesme tahtası hijyeni
Türkiye Beslenme Rehberi bulaşık süngerinin haftada en az bir kez deterjanlı kaynar suyla yıkanmasını ya da çamaşır suyunda bekletilmesini önerir. Bez...
-
Son tüketim tarihi geçen ürün yenir mi? STT ve TETT farkı
Son tüketim tarihi (STT) geçmiş ürünü yemeyin; bu tarih gıdanın güvenliğiyle ilgilidir ve et, süt ürünleri gibi çabuk bozulan gıdalarda bulunur. Tavsi...
-
B6 vitamini hangi besinlerde var? Günlük ihtiyaç ve besin tablosu
B6 vitamini tavuk, somon gibi balıklar, yumurta, nohut, kuru fasulye, mercimek, ceviz, muz, kırmızı biber ve tam tahıllarda bulunur. Günlük ihtiyaç ya...