Kışın beslenmenin özü, mevsim sebze ve meyvesini sofrada tutmaktır: lahana, pırasa, ıspanak, kereviz, havuç, bal kabağı, portakal, mandalina, nar ve ayva. Türkiye Beslenme Rehberi günde en az 400 gram sebze ve meyve önerir. Çorba bu hedefe yardım eder. Turşu ve salamurada tuza, kapalı havalarda D vitaminine ve su içmeye dikkat edin.
Kışın beslenmenin özü, mevsim sebze ve meyvesini sofrada tutmaktır: lahana, pırasa, ıspanak, kereviz, havuç, bal kabağı, portakal, mandalina, nar ve ayva. Türkiye Beslenme Rehberi günde en az 400 gram sebze ve meyve önerir [1]. Çorba bu hedefe yardım eder. Turşu ve salamurada tuza, kapalı havalarda D vitaminine ve su içmeye dikkat edin.
Kışın hangi sebze ve meyveler yenir?
Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER) sebze ve meyvenin mevsiminde yenmesini önerir ve aylara göre bir liste verir [1]. Kış aylarının listesi şöyledir:
| Ay | Meyveler | Sebzeler |
|---|---|---|
| Aralık | Elma, portakal, mandalina, ayva, nar, armut, muz, kivi, greyfurt, Trabzon hurması | Bal kabağı, lahana, kara lahana, Brüksel lahanası, karnabahar, brokoli, pırasa, ıspanak, pazı, kereviz, yer elması, havuç |
| Ocak | Elma, muz, portakal, armut, ayva, greyfurt, nar | Bal kabağı, kereviz, lahana, Brüksel lahanası, brokoli, karnabahar, havuç, pırasa, ıspanak, pazı, kara turp, turp |
| Şubat | Elma, portakal, muz, armut, greyfurt, ayva, nar | Bal kabağı, hindiba, Brüksel lahanası, karnabahar, brokoli, pazı, ıspanak, pırasa, pancar, kereviz, havuç, turp |
Rehbere göre patates, kuru soğan, kuru sarımsak, limon, maydanoz, dereotu, marul, nane, roka ve tere dört mevsim bulunur. Rehber, iklim değişikliği ve üretim bölgesine göre bu listede kaymalar olabileceğini de not eder [1]. Pazarda tezgâhın çoğunu kaplayan ve bol olan ürün, genellikle o ayın ürünüdür.
Kışın günde 400 gram sebze ve meyve nasıl tutturulur?
Hem TÜBER hem Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) günde en az 400 gram sebze ve meyve önerir [1][2]. Rehber bu miktara patatesin ve nişastası yüksek sebzelerin dahil edilmediğini belirtir [1]. Yazın domates ve salatalıkla kendiliğinden dolan bu miktar, kışın plan gerektirir. Bir kış gününde şöyle dağıtılabilir:
- Kahvaltı: peynir, yumurta ve ekmeğin yanına maydanoz, roka ya da tere; yanında bir mandalina.
- Öğle: bir kâse sebzeli mercimek çorbası, zeytinyağlı pırasa, yoğurt.
- Ara: bir elma ya da bir kâse nar.
- Akşam: fırında tavuk ya da kuru fasulye, yanında havuçlu, kırmızı lahanalı bol limonlu bir salata; üstüne zeytinyağlı kereviz ya da ıspanak.
Taze ürüne ulaşmak zor ya da pahalı olduğunda dondurulmuş sebze de bir seçenektir. DSÖ, eklenmiş şeker ya da fazla sodyum içermemesi koşuluyla dondurulmuş ve konserve sebze-meyvenin de iyi seçenekler olduğunu yazar [2]. Haftalık örnek için örnek menü sayfasına bakabilirsiniz.
Kış çorbaları: hangi çorba öğün yerine geçer?
Çorba, kış sebzesini sofraya sokmanın pratik yoludur; ama her çorba tek başına öğün olmaz. Sade bir şehriye çorbası ya da un çorbası doyurur gibi görünür, ama çabuk acıktırabilir. Çorbayı öğüne yaklaştırmak için içinde üç şeyin bulunmasına bakın: sebze, bir protein kaynağı (mercimek, nohut, tavuk, yoğurt) ve bir tahıl (bulgur, yarma, az pirinç).
- Sebzeli mercimek çorbası: kırmızı mercimeğe havuç, soğan ve kereviz sapı ekleyin.
- Yoğurtlu ıspanak ya da pazı çorbası: yoğurt ve bir avuç bulgurla.
- Tavuklu sebze çorbası: pırasa, havuç, kereviz ve haşlanmış tavukla.
- Lahana çorbası ya da kara lahana çorbası: kuru fasulye ve mısır yarmasıyla.
- Tarhana: TÜBER evde hazırlanan tarhananın tuz içeriğinin fazla olduğunu yazar [1]; pişirirken tuz eklemeden önce tadına bakın.
Lahana, karnabahar, brokoli ve kuru baklagiller bazı kişilerde gaz yapar. Pişirmeyle neyin değiştiğini gaz yapan yiyecekler listesi yazısında anlattık.
Turşu, salça, salamura: kış sofrasında tuz ne olacak?
Kış sofrasının sevilen ürünlerinin çoğu tuzla saklanır: turşu, salamura yaprak, zeytin, salça, tarhana. TÜBER tuz içeriği yüksek besinler arasında turşuyu, salamura besinleri ve zeytini sayar; bunların azaltılmasını ve yemeğin tadına bakmadan tuz eklenmemesini önerir [1]. DSÖ yetişkinler için günlük tuz sınırını 5 gramın altı olarak verir [2]. Turşuyu sofradan kaldırmanız gerekmez; her öğünde değil, arada bir ve küçük porsiyonla yemek, o öğünde yemeğe daha az tuz atmak dengelemenin yoludur. Tansiyon ya da böbrek hastalığınız varsa tuz miktarını hekiminize sorun.
Kışın D vitamini için ne yapılabilir?
D vitamininin en önemli kaynağı besinler değil, güneştir [1]. TÜBER'e göre ülkemizde güneş ışınlarının D vitamini yapımı için en uygun olduğu dönem mayıs ile kasım arasıdır. Rehber kış aylarında daha uzun süre güneşlenmek gerektiğini ve cam ya da tül arkasından alınan güneşin D vitamini yapımını engellediğini de yazar [1]. Yani kışın güneşli pencerenin önünde oturmak bu açıdan işe yaramaz; hava açık olduğunda öğle arasında dışarı çıkmak daha anlamlıdır.
Besinlerle alınabilecek kısım için D vitamini hangi besinlerde var yazısına bakabilirsiniz. D vitamini düzeyine bakılıp bakılmayacağına ve takviye gerekip gerekmediğine hekiminiz karar verir; bu konuyu takviye kullanmalı mıyım yazısında ele aldık.
C vitamini soğuk algınlığından korur mu?
Kışın en çok sorulan soru budur. Bu konudaki araştırmaları toplayan Cochrane derlemesine göre, düzenli C vitamini takviyesi alan genel nüfusta soğuk algınlığına yakalanma sıklığı azalmadı. Çalışma boyunca her gün takviye alan yetişkinlerde soğuk algınlığı ortalama yüzde 8 daha kısa sürdü; bu küçük bir farktır. Belirtiler başladıktan sonra alınan C vitamininde ise tutarlı bir etki görülmedi. Yazarların sonucu, genel nüfusta rutin takviyenin gerekçesi olmadığıdır [3]. Bu bulgu bir takviye önerisi değildir; takviye kararı hekiminizle verilir.
Bu derleme takviyeleri inceler; portakal, mandalina ya da nar yemenin soğuk algınlığından koruduğunu göstermez. Narenciyeyi "hastalanmamak için" değil, günlük sebze-meyve miktarınızın bir parçası olduğu için yiyin. Okuduğumuz kaynaklarda soğuk algınlığını önlediği gösterilen tek bir besin ya da çorba yok.
Kışın su içmek neden azalır?
Soğuk havada çay artar, su kolayca unutulur. TÜBER yetişkinler için günlük su tüketiminin 8-10 su bardağının altına düşmemesini önerir [1]. Masada bir sürahi bulundurmak, her çay bardağının yanına bir bardak su koymak işe yarayan küçük alışkanlıklardır. Kişisel ihtiyacın nasıl değiştiğini günde ne kadar su içmeli yazısında anlattık.
Kış boyunca süren halsizlik, sık hastalanma ya da iştah kaybı yaşıyorsanız bunu mevsime bağlayıp beklemeyin; hekiminize başvurun. Bu yazı genel bilgi verir; kişisel durumunuz için hekiminize ve diyetisyeninize danışın.
Sık sorulan sorular
Kışın hasta olmamak için ne yemeliyim?
Okuduğumuz kaynaklarda soğuk algınlığını ya da gribi önlediği gösterilen bir besin yok. Yapabileceğiniz şey genel beslenme düzeninizi korumaktır: günde en az 400 gram sebze ve meyve, yeterli su, düzenli öğün. Aşı ve korunma yolları hekiminizin konusudur. Sık hastalanıyorsanız nedenini hekiminize sorun.
Kışın her gün turşu yemek zararlı mı?
Turşu, Türkiye Beslenme Rehberi'nin tuz içeriği yüksek besinler arasında saydığı ve azaltılmasını önerdiği bir üründür. Rehber turşuyu yasaklamaz; arada bir ve küçük porsiyonla yenebilir. Her öğünde yenmesi ise günlük tuz alımını yükseltir. Tansiyon, kalp ya da böbrek hastalığınız varsa miktarı hekiminize sorun.
Dondurulmuş sebze kışın taze sebzenin yerini tutar mı?
Dünya Sağlık Örgütü taze sebze ve meyveyi iyi bir seçim olarak tanımlar; eklenmiş şeker ya da fazla sodyum içermemesi koşuluyla dondurulmuş ve konserve ürünlerin de iyi seçenekler olduğunu yazar. Paketin içindekiler listesine bakın: yalnızca sebze yazıyorsa, sos ya da tuz eklenmemişse kış için pratik bir yedektir.
Kışın D vitamini takviyesi almalı mıyım?
Buna yazı okuyarak karar verilmez. Türkiye Beslenme Rehberi'ne göre ülkemizde güneşten D vitamini yapımı için en uygun dönem mayıs ile kasım arasıdır; yani kışın güneşin katkısı azalır. Takviye gerekip gerekmediğine, kan düzeyinize ve sağlık durumunuza bakarak hekiminiz karar verir. Kendi başınıza takviyeye başlamayın.
Kaynaklar
- T.C. Sağlık Bakanlığı. Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER) 2022 (yeni sekmede açılır) — mevsimine göre sebze ve meyve listesi, günlük sebze-meyve ve su önerisi, tuz, D vitamini ve güneş
- Dünya Sağlık Örgütü (WHO): Healthy diet (yeni sekmede açılır) — günlük sebze-meyve miktarı, dondurulmuş ve konserve ürünler, tuz sınırı
- Hemilä H, Chalker E. Vitamin C for preventing and treating the common cold. Cochrane Database Syst Rev. 2013;(1):CD000980. PMID: 23440782 (yeni sekmede açılır) — C vitamini takviyesi ve soğuk algınlığı
Hazırlayan: Dyt. Şeyma Türkoğlu Vural · Site editörü: dyt.seymaturkoglu@gmail.com
İlgili konular
İlgili yazılar
-
Bulaşık süngeri ve mutfak bezi nasıl temizlenir? Kesme tahtası hijyeni
Türkiye Beslenme Rehberi bulaşık süngerinin haftada en az bir kez deterjanlı kaynar suyla yıkanmasını ya da çamaşır suyunda bekletilmesini önerir. Bez...
-
Son tüketim tarihi geçen ürün yenir mi? STT ve TETT farkı
Son tüketim tarihi (STT) geçmiş ürünü yemeyin; bu tarih gıdanın güvenliğiyle ilgilidir ve et, süt ürünleri gibi çabuk bozulan gıdalarda bulunur. Tavsi...
-
B6 vitamini hangi besinlerde var? Günlük ihtiyaç ve besin tablosu
B6 vitamini tavuk, somon gibi balıklar, yumurta, nohut, kuru fasulye, mercimek, ceviz, muz, kırmızı biber ve tam tahıllarda bulunur. Günlük ihtiyaç ya...