Çinko en çok kırmızı et, hamsi gibi deniz ürünleri, peynir, kuru baklagil, yumurta ve tam tahıllarda bulunur. Türkiye Beslenme Rehberi'ne göre yetişkin erkeklerin günlük ihtiyacı 9,4–16,3 mg, kadınlarınki 7,5–12,7 mg arasındadır; aralık, diyetteki fitata göre değişir. Çeşitli bir sofrayla bu ihtiyaç besinlerden karşılanabilir.
Çinko en çok kırmızı et, hamsi gibi deniz ürünleri, peynir, kuru baklagil, yumurta ve tam tahıllarda bulunur. Türkiye Beslenme Rehberi'ne göre yetişkin erkeklerin günlük ihtiyacı 9,4–16,3 mg, kadınlarınki 7,5–12,7 mg arasındadır; aralık, diyetteki fitata göre değişir [1]. Çeşitli bir sofrayla bu ihtiyaç besinlerden karşılanabilir [2].
Çinko vücutta ne işe yarar?
İngiltere Ulusal Sağlık Servisi (NHS), çinkonun yeni hücre ve enzim yapımına, besinlerdeki karbonhidrat, yağ ve proteinin işlenmesine ve yara iyileşmesine yardım ettiğini yazar [2]. Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER) de çinkoyu bağışıklık sistemi için önemli mineraller arasında sayar [1].
TÜBER'in mineral tablosunda çinko yetersizliğiyle ilişkili belirtiler büyüme geriliği, iştah ve tat kaybı, bağışıklık sisteminde bozulma ve yaraların geç iyileşmesi olarak geçer [1]. Bu belirtilerin başka pek çok nedeni olabilir; tek başına çinko eksikliği anlamına gelmez. Yine aynı tabloda zengin kaynaklar tam tahıllar, hayvansal kaynaklı yiyecekler ve deniz ürünleri olarak sıralanır [1].
Günde ne kadar çinko gerekir?
TÜBER 2022'deki günlük öneriler (Ek 1.5.2) yaşa ve cinsiyete göre şöyledir [1]:
| Yaş grubu | Çinko (mg/gün) |
|---|---|
| 2–3 yaş | 4,3 |
| 4–6 yaş | 5,5 |
| 7–10 yaş | 7,4 |
| 11–14 yaş | 10,7 |
| 15–17 yaş erkek / kadın | 14,2 / 11,9 |
| 18 yaş ve üzeri erkek | 9,4–16,3 |
| 18 yaş ve üzeri kadın | 7,5–12,7 |
| Gebelik | yetişkin kadın değerine +1,6 |
| Emziklilik | yetişkin kadın değerine +2,9 |
Yetişkinlerde neden tek bir sayı yok? Tahıl kepeğinde ve kuru baklagillerde bulunan fitat, çinkonun emilimini azaltır. TÜBER bu yüzden yetişkin değerini günlük fitat alımına göre bir aralık olarak verir: fitatı az olan diyette ihtiyaç aralığın alt ucuna, fitatı çok olan diyette üst ucuna yaklaşır [1]. Rehber, Türkiye'deki yetişkin diyetinde çinko emilim olanağının yüksek ile orta düzey arasında olduğunu tahmin eder [1].
Karşılaştırma için NHS 19–64 yaş erkekler için günde yaklaşık 9,5 mg, kadınlar için 7 mg yazar [2]. Kurumlar farklı varsayımlarla hesap yaptığı için rakamlar biraz ayrışır; Türkiye'de yaşayan biri olarak TÜBER'i esas alabilirsiniz.
Türkiye'de çinko yeterince alınıyor mu?
TÜBER, Türkiye Beslenme ve Sağlık Araştırması (TBSA) 2017 verilerine dayanarak çinkoyu toplumda eksik alınan besin ögeleri arasında gösterir. Bu verilere göre 15 yaş ve üzerindekilerin %65,9'u çinkoyu tahmini ortalama gereksinimin altında alıyor [1]. Oran 65 yaş ve üzeri erkeklerde %84,6'ya, 75 yaş ve üzeri erkeklerde %89,8'e çıkıyor; 15–17 yaş kızlarda ise %76,3 [1].
Bu sayılar bir tahlil sonucu değil, besin tüketim kaydından yapılmış bir hesaptır. Yine de ileri yaştaki aile bireylerinin ve ergen kızların tabağında et, balık, yumurta, süt ürünü ve baklagilin yer alıp almadığına bakmak için iyi bir hatırlatmadır.
Çinko içeren besinler tablosu
Çizelgedeki miktarlar ve miligram değerleri TÜBER'in Ek 2.3.1 bölümünden alındı; porsiyonlar rehberin kendi ölçüsüdür [1].
| Besin | Porsiyon | Çinko (mg) |
|---|---|---|
| Kırmızı et, pişmiş (yağlıdan az yağlıya) | 80 g | 3,9–4,2 |
| Hamsi, pişmiş | 150 g | 3,1 |
| Alabalık, pişmiş | 150 g | 2,0 |
| Beyaz peynir, tam yağlı | 60 g | 1,8 |
| Nohut, pişmiş | 130 g | 1,7 |
| Kuru fasulye, pişmiş | 130 g | 1,6 |
| Yumurta (yaklaşık 2 küçük boy) | 100 g | 1,4 |
| Somon, pişmiş | 150 g | 1,4 |
| Tavuk but, pişmiş | 80 g | 1,4 |
| Yulaf ezmesi | 30 g | 1,2 |
| Kaşar peyniri, tam yağlı | 40 g | 1,2 |
| Yoğurt, tam yağlı | 240 g | 1,1 |
| Tam buğday unundan ekmek | 50 g | 1,0 |
| Süt, tam yağlı | 240 g | 0,9 |
| Brokoli, pişmiş | 150 g | 0,9 |
| Ceviz / badem | 30 g | 0,8 |
| Tavuk göğüs, pişmiş | 80 g | 0,6 |
| Beyaz ekmek | 50 g | 0,5 |
| Beyaz pirinç, pişmiş | 90 g | 0,1 |
Tablodan iki şey çıkar. Birincisi, kırmızı et ve hamsi bir porsiyonda öne çıkar. İkincisi, tavuk butu göğüs etinin iki katından fazla çinko verir. Tam buğday ekmeği de beyaz ekmeğin iki katı çinko içerir. Ekmek seçerken tam tahıllıyı tercih etmek bu yüzden fark yaratır. Sebze ve meyvelerde değer genellikle 1 mg'ın altında kalır.
Et yemeyenler çinkoyu nereden alır?
TÜBER'e göre süt, peynir, yoğurt ve yumurta tüketen vejetaryenler çinkoyu yeterince alır. Kırmızı et, tavuk ve deniz ürünü yemeyenlerde ise yetersiz alım olabilir [1]. Rehber burada pratik bir yol da gösterir: tahılların mayalandırılmış ürünlerini, örneğin mayalı ekmeği seçmek. TÜBER, mayalı ekmeklerde çinko, bakır ve demir gibi minerallerin daha kolay emildiğini; mayasız yufka ve bazlamanın bu açıdan daha zayıf kaldığını yazar [1].
Rehberin vejetaryenler için bir önerisi daha vardır: yemekle birlikte içilen çay ve kahve demir ve çinko emilimini azaltır. Bu içecekleri yemekten 1 saat önce ya da 2 saat sonra içmek yararlı olur [1]. Etsiz protein seçeneklerini vejetaryen protein kaynakları yazısında, bitkisel beslenmede dikkat edilecek diğer besin ögelerini vegan beslenmede eksik kalabilecek besinler yazısında bulabilirsiniz.
Bir günde ihtiyaca nasıl yaklaşılır?
Bu örnek günü rehberin porsiyon çizelgesindeki sayıları toplayarak biz hazırladık; TÜBER'de böyle bir menü yok. Değerler yuvarlanmış haldedir.
| Öğün | Ne yenebilir? | Yaklaşık çinko (mg) |
|---|---|---|
| Kahvaltı | 100 g yumurta, 60 g beyaz peynir, 50 g tam buğday ekmeği | 4,2 |
| Öğle | 1 porsiyon nohut yemeği (130 g) ve 1 kâse yoğurt (240 g) | 2,8 |
| Akşam | 80 g pişmiş kırmızı et ya da 150 g hamsi, yanında salata | 3,1–3,9 |
Bu örnekte toplam 10 mg'ı geçer; bu, yetişkin aralıklarının alt ve orta kısmına denk gelir, fitatı çok olan bir diyette üst uca yaklaşmak için daha fazlası gerekebilir. Hafta içinde et ve balık günlerini baklagil günleriyle değiştirmek hem çeşitlilik sağlar hem de çinkoyu farklı kaynaklardan almanızı kolaylaştırır. Kahvaltı tabağına peynir ve yumurta eklemenin pratik yollarını kahvaltıda protein nasıl alınır yazısında anlattık.
Çinko takviyesi kullanmak gerekir mi?
NHS, ihtiyaç duyulan çinkonun günlük beslenmeden alınabileceğini belirtir. Aynı kaynak, yüksek miktarda çinko takviyesinin vücudun bakır emilimini azalttığını ve bunun kansızlığa ve kemiklerin zayıflamasına yol açabileceğini yazar [2]. Bu nedenle takviyeye kendi başınıza başlamak yerine önce beslenmenize bakmak daha güvenlidir.
Takviye konusundaki genel yaklaşımı vitamin takviyesi kullanmalı mıyım yazısında, tahlil sonucunun beslenme tarafını vitamin ve mineral tahlilleri sayfasında okuyabilirsiniz. Takviye gerekip gerekmediğine ve miktarına hekiminiz karar verir. Düzenli ilaç kullanıyorsanız bunu mutlaka hekiminizle konuşun.
Ne zaman hekime başvurmalı?
Yaraların geç kapanması, iştahta ya da tat almada azalma, sık enfeksiyon geçirme, çocuklarda büyümenin yavaşlaması gibi durumlar çinko dışında birçok nedenden kaynaklanabilir. Bu belirtiler sürüyorsa, uzun süredir çok kısıtlı bir diyet uyguluyorsanız ya da sindirim sisteminizle ilgili bilinen bir hastalığınız varsa hekiminize başvurun. Test gerekip gerekmediğini ve sonucun ne söylediğini hekiminiz değerlendirir.
Sık sorulan sorular
Çinko en çok hangi besinde var?
Türkiye Beslenme Rehberi porsiyon tablosuna göre 80 g pişmiş kırmızı et yaklaşık 3,9 mg, 150 g pişmiş hamsi 3,1 mg çinko verir. Bunları alabalık, beyaz peynir, nohut, kuru fasulye ve yumurta izler. Tek bir besine bağlı kalmak yerine hafta boyunca et, balık, süt ürünü ve baklagili dönüşümlü yemek yeterlidir.
Et yemiyorum, çinko eksikliği yaşar mıyım?
Türkiye Beslenme Rehberi, süt, peynir, yoğurt ve yumurta tüketen vejetaryenlerin çinkoyu yeterince aldığını yazar. Bunları da yemiyorsanız yetersiz alım olabilir. Mayalı tam tahıllı ekmek, baklagil ve kuruyemiş seçin; çayı yemekten 1 saat önce ya da 2 saat sonra için. Endişeniz varsa hekiminizle ya da diyetisyeninizle konuşun.
Çinko takviyesi her gün kullanılır mı?
NHS, çinko ihtiyacının günlük beslenmeyle karşılanabileceğini ve yüksek miktarda takviyenin bakır emilimini azaltarak kansızlığa yol açabileceğini belirtir. Bu yüzden takviyeyi kendi başınıza her gün kullanmayın. İhtiyacınız olup olmadığına, ne kadar ve ne süreyle kullanılacağına hekiminiz karar verir; düzenli ilaçlarınızı da ona söyleyin.
Kuruyemiş ve tohumlar iyi bir çinko kaynağı mı?
Katkı sağlarlar ama en güçlü kaynaklar değildir. Türkiye Beslenme Rehberi tablosuna göre 30 g ceviz ya da badem yaklaşık 0,8 mg, 30 g fındık 0,6 mg çinko verir. Bu, 80 g kırmızı etin beşte biri kadardır. Kuruyemişi ara öğünde kullanın; ana öğünlerde et, balık, yumurta ya da baklagile yer açın.
Kaynaklar
- T.C. Sağlık Bakanlığı. Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER) 2022 (yeni sekmede açılır) — Tablo 2.2 mineral kaynakları ve yetersizlik belirtileri, Ek 1.5.2 mineral önerileri ve fitat dipnotları, Ek 2.3.1 standart porsiyon içerikleri, Ek 4.1.5 (TBSA 2017), tahıl ürünleri ve vejetaryen beslenme bölümleri
- NHS (İngiltere Ulusal Sağlık Servisi): Vitamins and minerals – Others (Zinc) (yeni sekmede açılır)
Hazırlayan: Dyt. Şeyma Türkoğlu Vural · Site editörü: dyt.seymaturkoglu@gmail.com
İlgili konular
İlgili yazılar
-
Bulaşık süngeri ve mutfak bezi nasıl temizlenir? Kesme tahtası hijyeni
Türkiye Beslenme Rehberi bulaşık süngerinin haftada en az bir kez deterjanlı kaynar suyla yıkanmasını ya da çamaşır suyunda bekletilmesini önerir. Bez...
-
Son tüketim tarihi geçen ürün yenir mi? STT ve TETT farkı
Son tüketim tarihi (STT) geçmiş ürünü yemeyin; bu tarih gıdanın güvenliğiyle ilgilidir ve et, süt ürünleri gibi çabuk bozulan gıdalarda bulunur. Tavsi...
-
B6 vitamini hangi besinlerde var? Günlük ihtiyaç ve besin tablosu
B6 vitamini tavuk, somon gibi balıklar, yumurta, nohut, kuru fasulye, mercimek, ceviz, muz, kırmızı biber ve tam tahıllarda bulunur. Günlük ihtiyaç ya...