Çinko hangi besinlerde var? Günlük ihtiyaç ve besin tablosu

Tahta servis tahtasında iki üçgen kalıp sarı peynir ve fesleğen yaprakları
Kısa cevap

Çinko en çok kırmızı et, hamsi gibi deniz ürünleri, peynir, kuru baklagil, yumurta ve tam tahıllarda bulunur. Türkiye Beslenme Rehberi'ne göre yetişkin erkeklerin günlük ihtiyacı 9,4–16,3 mg, kadınlarınki 7,5–12,7 mg arasındadır; aralık, diyetteki fitata göre değişir. Çeşitli bir sofrayla bu ihtiyaç besinlerden karşılanabilir.

Çinko en çok kırmızı et, hamsi gibi deniz ürünleri, peynir, kuru baklagil, yumurta ve tam tahıllarda bulunur. Türkiye Beslenme Rehberi'ne göre yetişkin erkeklerin günlük ihtiyacı 9,4–16,3 mg, kadınlarınki 7,5–12,7 mg arasındadır; aralık, diyetteki fitata göre değişir [1]. Çeşitli bir sofrayla bu ihtiyaç besinlerden karşılanabilir [2].

Çinko vücutta ne işe yarar?

İngiltere Ulusal Sağlık Servisi (NHS), çinkonun yeni hücre ve enzim yapımına, besinlerdeki karbonhidrat, yağ ve proteinin işlenmesine ve yara iyileşmesine yardım ettiğini yazar [2]. Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER) de çinkoyu bağışıklık sistemi için önemli mineraller arasında sayar [1].

TÜBER'in mineral tablosunda çinko yetersizliğiyle ilişkili belirtiler büyüme geriliği, iştah ve tat kaybı, bağışıklık sisteminde bozulma ve yaraların geç iyileşmesi olarak geçer [1]. Bu belirtilerin başka pek çok nedeni olabilir; tek başına çinko eksikliği anlamına gelmez. Yine aynı tabloda zengin kaynaklar tam tahıllar, hayvansal kaynaklı yiyecekler ve deniz ürünleri olarak sıralanır [1].

Günde ne kadar çinko gerekir?

TÜBER 2022'deki günlük öneriler (Ek 1.5.2) yaşa ve cinsiyete göre şöyledir [1]:

Yaş grubuÇinko (mg/gün)
2–3 yaş4,3
4–6 yaş5,5
7–10 yaş7,4
11–14 yaş10,7
15–17 yaş erkek / kadın14,2 / 11,9
18 yaş ve üzeri erkek9,4–16,3
18 yaş ve üzeri kadın7,5–12,7
Gebelikyetişkin kadın değerine +1,6
Emziklilikyetişkin kadın değerine +2,9

Yetişkinlerde neden tek bir sayı yok? Tahıl kepeğinde ve kuru baklagillerde bulunan fitat, çinkonun emilimini azaltır. TÜBER bu yüzden yetişkin değerini günlük fitat alımına göre bir aralık olarak verir: fitatı az olan diyette ihtiyaç aralığın alt ucuna, fitatı çok olan diyette üst ucuna yaklaşır [1]. Rehber, Türkiye'deki yetişkin diyetinde çinko emilim olanağının yüksek ile orta düzey arasında olduğunu tahmin eder [1].

Karşılaştırma için NHS 19–64 yaş erkekler için günde yaklaşık 9,5 mg, kadınlar için 7 mg yazar [2]. Kurumlar farklı varsayımlarla hesap yaptığı için rakamlar biraz ayrışır; Türkiye'de yaşayan biri olarak TÜBER'i esas alabilirsiniz.

Türkiye'de çinko yeterince alınıyor mu?

TÜBER, Türkiye Beslenme ve Sağlık Araştırması (TBSA) 2017 verilerine dayanarak çinkoyu toplumda eksik alınan besin ögeleri arasında gösterir. Bu verilere göre 15 yaş ve üzerindekilerin %65,9'u çinkoyu tahmini ortalama gereksinimin altında alıyor [1]. Oran 65 yaş ve üzeri erkeklerde %84,6'ya, 75 yaş ve üzeri erkeklerde %89,8'e çıkıyor; 15–17 yaş kızlarda ise %76,3 [1].

Bu sayılar bir tahlil sonucu değil, besin tüketim kaydından yapılmış bir hesaptır. Yine de ileri yaştaki aile bireylerinin ve ergen kızların tabağında et, balık, yumurta, süt ürünü ve baklagilin yer alıp almadığına bakmak için iyi bir hatırlatmadır.

Çinko içeren besinler tablosu

Çizelgedeki miktarlar ve miligram değerleri TÜBER'in Ek 2.3.1 bölümünden alındı; porsiyonlar rehberin kendi ölçüsüdür [1].

BesinPorsiyonÇinko (mg)
Kırmızı et, pişmiş (yağlıdan az yağlıya)80 g3,9–4,2
Hamsi, pişmiş150 g3,1
Alabalık, pişmiş150 g2,0
Beyaz peynir, tam yağlı60 g1,8
Nohut, pişmiş130 g1,7
Kuru fasulye, pişmiş130 g1,6
Yumurta (yaklaşık 2 küçük boy)100 g1,4
Somon, pişmiş150 g1,4
Tavuk but, pişmiş80 g1,4
Yulaf ezmesi30 g1,2
Kaşar peyniri, tam yağlı40 g1,2
Yoğurt, tam yağlı240 g1,1
Tam buğday unundan ekmek50 g1,0
Süt, tam yağlı240 g0,9
Brokoli, pişmiş150 g0,9
Ceviz / badem30 g0,8
Tavuk göğüs, pişmiş80 g0,6
Beyaz ekmek50 g0,5
Beyaz pirinç, pişmiş90 g0,1

Tablodan iki şey çıkar. Birincisi, kırmızı et ve hamsi bir porsiyonda öne çıkar. İkincisi, tavuk butu göğüs etinin iki katından fazla çinko verir. Tam buğday ekmeği de beyaz ekmeğin iki katı çinko içerir. Ekmek seçerken tam tahıllıyı tercih etmek bu yüzden fark yaratır. Sebze ve meyvelerde değer genellikle 1 mg'ın altında kalır.

Et yemeyenler çinkoyu nereden alır?

TÜBER'e göre süt, peynir, yoğurt ve yumurta tüketen vejetaryenler çinkoyu yeterince alır. Kırmızı et, tavuk ve deniz ürünü yemeyenlerde ise yetersiz alım olabilir [1]. Rehber burada pratik bir yol da gösterir: tahılların mayalandırılmış ürünlerini, örneğin mayalı ekmeği seçmek. TÜBER, mayalı ekmeklerde çinko, bakır ve demir gibi minerallerin daha kolay emildiğini; mayasız yufka ve bazlamanın bu açıdan daha zayıf kaldığını yazar [1].

Rehberin vejetaryenler için bir önerisi daha vardır: yemekle birlikte içilen çay ve kahve demir ve çinko emilimini azaltır. Bu içecekleri yemekten 1 saat önce ya da 2 saat sonra içmek yararlı olur [1]. Etsiz protein seçeneklerini vejetaryen protein kaynakları yazısında, bitkisel beslenmede dikkat edilecek diğer besin ögelerini vegan beslenmede eksik kalabilecek besinler yazısında bulabilirsiniz.

Bir günde ihtiyaca nasıl yaklaşılır?

Bu örnek günü rehberin porsiyon çizelgesindeki sayıları toplayarak biz hazırladık; TÜBER'de böyle bir menü yok. Değerler yuvarlanmış haldedir.

ÖğünNe yenebilir?Yaklaşık çinko (mg)
Kahvaltı100 g yumurta, 60 g beyaz peynir, 50 g tam buğday ekmeği4,2
Öğle1 porsiyon nohut yemeği (130 g) ve 1 kâse yoğurt (240 g)2,8
Akşam80 g pişmiş kırmızı et ya da 150 g hamsi, yanında salata3,1–3,9

Bu örnekte toplam 10 mg'ı geçer; bu, yetişkin aralıklarının alt ve orta kısmına denk gelir, fitatı çok olan bir diyette üst uca yaklaşmak için daha fazlası gerekebilir. Hafta içinde et ve balık günlerini baklagil günleriyle değiştirmek hem çeşitlilik sağlar hem de çinkoyu farklı kaynaklardan almanızı kolaylaştırır. Kahvaltı tabağına peynir ve yumurta eklemenin pratik yollarını kahvaltıda protein nasıl alınır yazısında anlattık.

Çinko takviyesi kullanmak gerekir mi?

NHS, ihtiyaç duyulan çinkonun günlük beslenmeden alınabileceğini belirtir. Aynı kaynak, yüksek miktarda çinko takviyesinin vücudun bakır emilimini azalttığını ve bunun kansızlığa ve kemiklerin zayıflamasına yol açabileceğini yazar [2]. Bu nedenle takviyeye kendi başınıza başlamak yerine önce beslenmenize bakmak daha güvenlidir.

Takviye konusundaki genel yaklaşımı vitamin takviyesi kullanmalı mıyım yazısında, tahlil sonucunun beslenme tarafını vitamin ve mineral tahlilleri sayfasında okuyabilirsiniz. Takviye gerekip gerekmediğine ve miktarına hekiminiz karar verir. Düzenli ilaç kullanıyorsanız bunu mutlaka hekiminizle konuşun.

Ne zaman hekime başvurmalı?

Yaraların geç kapanması, iştahta ya da tat almada azalma, sık enfeksiyon geçirme, çocuklarda büyümenin yavaşlaması gibi durumlar çinko dışında birçok nedenden kaynaklanabilir. Bu belirtiler sürüyorsa, uzun süredir çok kısıtlı bir diyet uyguluyorsanız ya da sindirim sisteminizle ilgili bilinen bir hastalığınız varsa hekiminize başvurun. Test gerekip gerekmediğini ve sonucun ne söylediğini hekiminiz değerlendirir.

Sık sorulan sorular

Çinko en çok hangi besinde var?

Türkiye Beslenme Rehberi porsiyon tablosuna göre 80 g pişmiş kırmızı et yaklaşık 3,9 mg, 150 g pişmiş hamsi 3,1 mg çinko verir. Bunları alabalık, beyaz peynir, nohut, kuru fasulye ve yumurta izler. Tek bir besine bağlı kalmak yerine hafta boyunca et, balık, süt ürünü ve baklagili dönüşümlü yemek yeterlidir.

Et yemiyorum, çinko eksikliği yaşar mıyım?

Türkiye Beslenme Rehberi, süt, peynir, yoğurt ve yumurta tüketen vejetaryenlerin çinkoyu yeterince aldığını yazar. Bunları da yemiyorsanız yetersiz alım olabilir. Mayalı tam tahıllı ekmek, baklagil ve kuruyemiş seçin; çayı yemekten 1 saat önce ya da 2 saat sonra için. Endişeniz varsa hekiminizle ya da diyetisyeninizle konuşun.

Çinko takviyesi her gün kullanılır mı?

NHS, çinko ihtiyacının günlük beslenmeyle karşılanabileceğini ve yüksek miktarda takviyenin bakır emilimini azaltarak kansızlığa yol açabileceğini belirtir. Bu yüzden takviyeyi kendi başınıza her gün kullanmayın. İhtiyacınız olup olmadığına, ne kadar ve ne süreyle kullanılacağına hekiminiz karar verir; düzenli ilaçlarınızı da ona söyleyin.

Kuruyemiş ve tohumlar iyi bir çinko kaynağı mı?

Katkı sağlarlar ama en güçlü kaynaklar değildir. Türkiye Beslenme Rehberi tablosuna göre 30 g ceviz ya da badem yaklaşık 0,8 mg, 30 g fındık 0,6 mg çinko verir. Bu, 80 g kırmızı etin beşte biri kadardır. Kuruyemişi ara öğünde kullanın; ana öğünlerde et, balık, yumurta ya da baklagile yer açın.

Kaynaklar

  1. T.C. Sağlık Bakanlığı. Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER) 2022 (yeni sekmede açılır) — Tablo 2.2 mineral kaynakları ve yetersizlik belirtileri, Ek 1.5.2 mineral önerileri ve fitat dipnotları, Ek 2.3.1 standart porsiyon içerikleri, Ek 4.1.5 (TBSA 2017), tahıl ürünleri ve vejetaryen beslenme bölümleri
  2. NHS (İngiltere Ulusal Sağlık Servisi): Vitamins and minerals – Others (Zinc) (yeni sekmede açılır)

Hazırlayan: Dyt. Şeyma Türkoğlu Vural · Site editörü: dyt.seymaturkoglu@gmail.com

İlgili konular

İlgili yazılar

İletişim

İletişim
Görüşme

Aklınızda bir soru mu kaldı?

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Yüz yüze ya da online görüşme için iletişim sayfasındaki bilgileri kullanabilirsiniz.

Hemen arayın