Folat en çok kuru baklagillerde ve koyu yeşil yapraklı sebzelerde bulunur: nohut, kuru fasulye, maydanoz, tere, roka, ıspanak ve brokoli başta gelir; yumurta da iyi bir kaynaktır. Türkiye Beslenme Rehberi 15 yaş ve üzeri için günde 330 mikrogram önerir. Vücut folatı uzun süre depolayamadığı için bu besinlerin sık yenmesi gerekir.
Folat en çok kuru baklagillerde ve koyu yeşil yapraklı sebzelerde bulunur: nohut, kuru fasulye, maydanoz, tere, roka, ıspanak ve brokoli başta gelir; yumurta da iyi bir kaynaktır [1]. Türkiye Beslenme Rehberi 15 yaş ve üzeri için günde 330 mikrogram önerir [1]. Vücut folatı uzun süre depolayamadığı için bu besinlerin sık yenmesi gerekir [2].
Folat ile folik asit aynı şey mi?
İkisi de aynı B vitaminidir; fark kaynağındadır. NHS (İngiltere Ulusal Sağlık Servisi), besinlerde doğal olarak bulunan biçime folat, üretilmiş biçimine folik asit dendiğini yazar; folat B9 vitamini olarak da bilinir [2]. Takviyelerde ve bazı zenginleştirilmiş kahvaltılık gevreklerde folik asit kullanılır. Günlük konuşmada iki sözcük çoğu zaman birbirinin yerine geçer.
NHS'e göre folat sağlıklı kırmızı kan hücrelerinin yapımına yardım eder ve anne karnındaki bebekte spina bifida gibi nöral tüp kusurlarının riskini azaltır; eksikliği folat eksikliği anemisine yol açabilir [2]. Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER) de folat yetersizliğiyle ilişkili durumlar arasında kansızlığı, yorgunluğu, güçsüzlüğü ve nöral tüp bozukluğunu sayar [1].
Günde ne kadar folat gerekir?
TÜBER 2022'deki günlük öneriler (Ek 1.5.1) şöyledir. Değerler mikrogram (mcg) cinsindendir; bir mikrogram, miligramın binde biridir [1].
| Yaş grubu | Folat (mcg/gün) |
|---|---|
| 2–3 yaş | 120 |
| 4–6 yaş | 140 |
| 7–10 yaş | 200 |
| 11–14 yaş | 270 |
| 15 yaş ve üzeri (kadın ve erkek) | 330 |
| Gebelik | 600 |
| Emziklilik | 500 |
NHS yetişkinler için günde 200 mcg yazar [2]. İki kurum hesapta farklı varsayımlar kullandığı için rakamlar ayrışır; Türkiye'de yaşıyorsanız TÜBER'in sayısını esas alabilirsiniz. TÜBER'in gebelik ve emziklilik için verdiği değer, besinlerden ve varsa takviyeden gelen folatın birlikte hesaplandığı bir ölçüdür [1].
Türkiye'de folat yeterince alınıyor mu?
TÜBER, Türkiye Beslenme ve Sağlık Araştırması (TBSA) 2017 verilerine göre 15 yaş ve üzerindekilerin %34,4'ünün folatı tahmini ortalama gereksinimin altında aldığını gösterir. Bu oran erkeklerde %25,6, kadınlarda %43,1'dir [1]. En yüksek oranlar 15–17 yaş kızlarda (%60,6) ve 75 yaş üzeri kadınlarda (%56,6) görülür [1].
Rehber doğurganlık çağındaki kadınlara ayrıca bakar: 15–19 yaş grubunda oran %59,6, 20–29 yaş grubunda %45,9'dur [1]. Gebelik planlayan ya da gebe kalabilecek yaştaki kadınlar için bu, tabakta baklagil ve yeşil yapraklı sebzenin sık yer alması gerektiğini gösteren önemli bir veridir.
Folat içeren besinler tablosu
Rakamlar rehberin Ek 2.3.1 porsiyon çizelgesinden; çizelge bu sütuna "toplam folik asit" adını verir [1]. Yeşilliklerde ölçü 75 g, öteki sebze ve meyvelerde genellikle 150 g alınmıştır.
| Besin | Porsiyon | Folat (mcg) |
|---|---|---|
| Nohut, pişmiş | 130 g | 104 |
| Kuru fasulye, pişmiş | 130 g | 87 |
| Maydanoz | 75 g | 87 |
| Bahçe teresi | 75 g | 83 |
| Yeşil sivri biber | 150 g | 78 |
| Kırmızı biber | 150 g | 75 |
| Roka | 75 g | 73 |
| Ispanak, pişmiş | 150 g | 72 |
| Brokoli, pişmiş | 150 g | 72 |
| Yumurta (yaklaşık 2 küçük boy) | 100 g | 65 |
| Beyaz lahana, pişmiş | 150 g | 62 |
| Domates | 150 g | 59 |
| Balkabağı, pişmiş | 150 g | 54 |
| Taze bezelye, pişmiş | 150 g | 46 |
| Kavun | 150 g | 45 |
| Marul | 75 g | 41 |
| Portakal | 150 g | 36 |
| Beyaz peynir, tam yağlı | 60 g | 30 |
| Yoğurt, tam yağlı | 240 g | 24 |
| Kırmızı et, pişmiş | 80 g | 9 |
NHS'in iyi kaynaklar listesi de benzerdir: brokoli, Brüksel lahanası, lahana ve ıspanak gibi yeşil yapraklı sebzeler, bezelye, nohut ve barbunya [2]. Folat birçok besinde az miktarda bulunur; bu yüzden tek bir yiyecek yerine gün içinde birkaç küçük kaynağı bir araya getirmek işe yarar [2]. Tabloda kırmızı etin folat değerinin düşük olduğuna dikkat edin: 80 g et 9 mcg verirken aynı tabloda 130 g nohut 104 mcg verir; folat için baklagil ve yeşillik öne çıkar.
Pişirme folatı azaltır mı?
Azaltabilir. TÜBER'in porsiyon tablosu farkı sayıyla gösterir: 150 g çiğ domates 59 mcg, aynı miktar pişmiş domates 36 mcg; çiğ kırmızı biber 75 mcg, pişmiş kırmızı biber 53 mcg folat içerir [1]. Kuru soğanda değer çiğken 26, pişince 15 mcg'dır [1].
Folat da C vitamini gibi suda çözünen bir vitamindir. TÜBER, suda çözünen bileşiklerin buharda pişirmede suda kaynatmaya göre daha az kayba uğradığını yazar [1]. Pratikte şunlar yardımcı olur:
- Sebzeyi az suda ve kısa sürede pişirin; mümkünse buharda pişirin.
- Haşlayıp suyunu dökmeyin; TÜBER bu yöntemden vazgeçilmesini önerir [1].
- Her gün bir öğüne maydanoz, roka, tere ya da marullu çiğ bir salata ekleyin.
- Kuru baklagili haftada birkaç kez sofraya getirin; nohut ve kuru fasulye tablonun başındadır.
Haşlama, buhar ve fırının farkını sebzeler vitaminini kaybetmeden nasıl pişirilir yazısında karşılaştırdık. Yeşillikleri yemeden önce nasıl temizleyeceğinizi sebze ve meyve nasıl yıkanır yazısında bulabilirsiniz.
Bir günde ihtiyaca nasıl yaklaşılır?
Bu tabloyu biz, çizelgedeki rakamları toplayarak kurduk; rehberde böyle bir menü yok. Sayılar yuvarlak verilmiştir.
| Öğün | Ne yenebilir? | Yaklaşık folat (mcg) |
|---|---|---|
| Kahvaltı | 100 g yumurta, 1 orta boy domates (150 g) | 124 |
| Öğle | 1 porsiyon nohut yemeği (130 g), yanında 75 g roka salatası | 177 |
| Akşam | 1 porsiyon zeytinyağlı brokoli ya da ıspanak (150 g) | 72 |
Bu örnekte toplam yaklaşık 370 mcg'a ulaşır ve 15 yaş üzeri önerisi karşılanır. Sebze ve meyve porsiyonlarını günlük düzeninize nasıl yerleştireceğinizi günde kaç porsiyon sebze ve meyve yenmeli yazısında okuyabilirsiniz.
Gebelik planlıyorsanız folik asit konusunda ne bilmelisiniz?
TÜBER, folik asidin gebelik öncesinde ve gebeliğin ilk 3 ayında yeterli alınmasının nöral tüp kusurlarını önlemede önemli olduğunu yazar. Rehber bu nedenle gebelik planlayan kadınlara, gebelik öncesinden başlayarak 12. haftaya kadar beslenmeye ek olarak folik asit desteği önerir [1]. NHS de gebe olan ya da gebe kalabilecek kadınlara 12. haftaya kadar folik asit takviyesi önerir ve takviyeye gebelikten önce başlanmasının gerektiğini vurgular [2].
Bu desteğin miktarı herkes için aynı değildir; NHS bazı kadınlara daha yüksek miktar önerildiğini belirtir [2]. Gebelik planlıyorsanız folik asit desteğini, ne kadar ve ne zamana kadar kullanacağınızı hekiminizle konuşun. Gebelikte takviyeler TÜBER'e göre mutlaka hekim gözetiminde kullanılmalıdır [1]. NHS ayrıca gebelikte karaciğer yenmemesini önerir [2].
Folik asit takviyesini kendi başıma kullanabilir miyim?
NHS, gebe kalma olasılığı olmayan kadınların ve erkeklerin ihtiyaçlarını çeşitli ve dengeli bir beslenmeyle karşılayabileceğini yazar. Aynı kaynak, yüksek miktarda folik asit takviyesinin B12 vitamini eksikliğinin belirtilerini gizleyebileceğini, bunun da fark edilmeyen bir sinir sistemi hasarına yol açabileceğini belirtir; bu durum özellikle yaşlılarda önemlidir [2]. B12'nin hangi besinlerde bulunduğunu B12 içeren besinler yazısında, tahlil sonucunun beslenme tarafını vitamin ve mineral tahlilleri sayfasında okuyabilirsiniz. Takviye kararını hekiminizle verin.
Ne zaman hekime başvurmalı?
Geçmeyen yorgunluk, halsizlik ya da güçsüzlük gibi şikâyetler folat dışında birçok sebepten çıkabilir. Böyle bir tablo haftalarca sürüyorsa, beslenmenizi uzun süre çok daraltmışsanız ya da bebek planlıyorsanız hekiminize gidin. Hangi testin isteneceğini ve sonucu hekim değerlendirir.
Sık sorulan sorular
Folat en çok hangi besinde var?
Türkiye Beslenme Rehberi porsiyon tablosuna göre 130 g pişmiş nohut yaklaşık 104 mcg, 130 g kuru fasulye ve 75 g maydanoz 87'şer mcg folat verir. Bunları tere, sivri biber, roka, pişmiş ıspanak ve brokoli izler. Haftada birkaç kez baklagil, her gün yeşil yapraklı sebze yemek ihtiyaca yaklaşmanın kolay yoludur.
Folik asit takviyesi ne zaman başlanır?
Türkiye Beslenme Rehberi ve NHS, folik asit desteğine gebelik öncesinde başlanmasını ve 12. haftaya kadar sürdürülmesini önerir. Desteğin miktarı kişiye göre değişebilir; NHS bazı kadınlara daha yüksek miktar önerildiğini yazar. Gebelik planlıyorsanız ne zaman başlayacağınızı ve ne kadar kullanacağınızı hekiminizle konuşun.
Erkeklerin folata ihtiyacı var mı?
Evet. Türkiye Beslenme Rehberi 15 yaş ve üzeri erkekler için de günde 330 mcg folat önerir. NHS, erkeklerin bu ihtiyacı çeşitli ve dengeli bir beslenmeyle karşılayabileceğini belirtir. Rehberdeki TBSA 2017 verisine göre 15 yaş üzeri erkeklerin %25,6'sı folatı önerilenin altında alıyor; baklagil ve yeşil sebze herkes için önemlidir.
Pişmiş ıspanakta folat kalır mı?
Kalır. Türkiye Beslenme Rehberi tablosuna göre 150 g pişmiş ıspanak yaklaşık 72 mcg folat içerir. Yine de pişirme bir kısmını azaltır; aynı tabloda domatesin folatı çiğken 59, pişince 36 mcg'dır. Sebzeyi az suda ve kısa sürede pişirin, haşlayıp suyunu dökmeyin, her gün bir çiğ salata ekleyin.
Kaynaklar
- T.C. Sağlık Bakanlığı. Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER) 2022 (yeni sekmede açılır) — Tablo 2.1 vitamin kaynakları ve yetersizlik belirtileri, Ek 1.5.1 vitamin önerileri, Ek 2.3.1 standart porsiyon içerikleri, Ek 4.1.13 ve 4.1.14 (TBSA 2017), gebelikte beslenme ve sebze hazırlama-pişirme önerileri
- NHS (İngiltere Ulusal Sağlık Servisi): Vitamins and minerals – B vitamins and folic acid (yeni sekmede açılır)
Hazırlayan: Dyt. Şeyma Türkoğlu Vural · Site editörü: dyt.seymaturkoglu@gmail.com
İlgili konular
İlgili yazılar
-
Bulaşık süngeri ve mutfak bezi nasıl temizlenir? Kesme tahtası hijyeni
Türkiye Beslenme Rehberi bulaşık süngerinin haftada en az bir kez deterjanlı kaynar suyla yıkanmasını ya da çamaşır suyunda bekletilmesini önerir. Bez...
-
Son tüketim tarihi geçen ürün yenir mi? STT ve TETT farkı
Son tüketim tarihi (STT) geçmiş ürünü yemeyin; bu tarih gıdanın güvenliğiyle ilgilidir ve et, süt ürünleri gibi çabuk bozulan gıdalarda bulunur. Tavsi...
-
B6 vitamini hangi besinlerde var? Günlük ihtiyaç ve besin tablosu
B6 vitamini tavuk, somon gibi balıklar, yumurta, nohut, kuru fasulye, mercimek, ceviz, muz, kırmızı biber ve tam tahıllarda bulunur. Günlük ihtiyaç ya...