Et yemeyenler proteini kuru baklagillerden, yumurtadan, süt ürünlerinden, soya ürünlerinden, kuruyemişlerden ve tam tahıllardan alır. ABD Ulusal Tıp Kütüphanesi'ne göre ihtiyaç duyulan proteinin tamamını karşılamak için hayvansal ürün yemek şart değildir. Bitkisel kaynakları aynı öğünde eşleştirmek de gerekmez; gün içindeki çeşitlilik yeterlidir. Gebeler ve ergenler planı diyetisyenle yapar.
Et yemeyenler proteini kuru baklagillerden, yumurtadan, süt ürünlerinden, soya ürünlerinden, kuruyemişlerden ve tam tahıllardan alır [1][2]. ABD Ulusal Tıp Kütüphanesi (MedlinePlus), ihtiyaç duyduğunuz proteinin tamamını almak için hayvansal ürün yemenizin şart olmadığını yazar [1]. Aşağıdaki liste, Türk mutfağında zaten bulunan etsiz protein kaynaklarını ve bunların tabağa nasıl gireceğini gösterir.
Et yemeden yeterli protein alınır mı?
Alınır. MedlinePlus'a göre hiç hayvansal ürün yemeseniz bile bol protein almak kolaydır; yumurta ve süt ürünleri yiyorsanız protein çoğu kişi için sorun olmaz [2]. İngiltere Sağlık Servisi (NHS) de vejetaryenlerin çoğunun beslenmesinde yeterli protein bulunduğunu belirtir [3].
Protein, vücudun hücreleri onarması ve yenilerini yapması için gereklidir. Yediğiniz protein sindirimde amino asitlere ayrılır; bu amino asitler et, süt, balık ve yumurtada bulunduğu gibi soya, kuru baklagil, kuruyemiş ezmeleri ve bazı tahıllarda da bulunur [1].
Vejetaryen protein kaynakları listesi
| Grup | Besinler | Sofradaki karşılığı |
|---|---|---|
| Kuru baklagiller | Mercimek, nohut, kuru fasulye, barbunya, börülce, bezelye | Mercimek çorbası, nohut yemeği, kuru fasulye, barbunya pilaki, humus |
| Yumurta | Tavuk yumurtası | Haşlanmış yumurta, menemen, sebzeli omlet, çılbır |
| Süt ürünleri | Yoğurt, süt, peynir, lor, çökelek, kefir | Cacık, ayran, lorlu salata, yoğurtlu semizotu |
| Soya ürünleri | Tofu, tempeh, soya içeceği | Sebzeli tofu sote, salataya küp tofu |
| Kuruyemiş ve tohumlar | Badem, fındık, ceviz, yer fıstığı, ay çekirdeği, fıstık ezmesi | Kahvaltıda ceviz, yoğurda fındık, ekmeğe fıstık ezmesi |
| Tam tahıllar | Bulgur, tam buğday ekmeği, yulaf, kinoa | Bulgur pilavı, kısır, yulaf lapası |
Besin grupları MedlinePlus ve NHS'in saydığı kaynaklardan derlenmiştir [1][2][3]; yemek örnekleri bizim eklememizdir. NHS, kuru baklagillerin yağı düşük bir protein, lif, vitamin ve mineral kaynağı olduğunu, et, balık ve süt ürünü yemeyenler için ayrıca önem taşıdığını vurgular [3]. MedlinePlus tam tahılların, rafine edilmiş "beyaz" ürünlerden daha fazla protein içerdiğini de ekler [1].
Hazır "vejetaryen et" ürünleri de protein sağlar. MedlinePlus bu ürünlerde sodyuma, yani tuza dikkat edilmesini ister [2]; etiketi okuyun.
Bir porsiyonda ne kadar protein var?
MedlinePlus pratik bir karşılaştırma verir: protein yönünden zengin çoğu besinin 30 gramı yaklaşık 7 gram protein içerir. Aynı kaynağa göre şu miktarlar birbirine denktir ve her biri yaklaşık 7 gram protein sağlar [1]:
- 30 gram et, balık ya da tavuk
- 1 büyük yumurta
- Çeyrek kap (60 mililitre) tofu
- Yarım kap (65 gram) pişmiş kuru fasulye ya da mercimek
Bu denkliği ikiyle çarparsanız iki büyük yumurta ya da bir kap pişmiş mercimek, 60 gram etle yaklaşık aynı proteini sağlar; çarpma bizim hesabımızdır. Günlük ihtiyaç ise kişiye göre değişir. Sağlıklı yetişkinler için önerilen aralık, günlük kalorinin yüzde 10 ile 35'inin proteinden gelmesidir [1]. Bu geniş aralığın sizin için neresinin uygun olduğu yaşınıza, kilonuza, hareketinize ve sağlık durumunuza bağlıdır; rakamı diyetisyeniniz hesaplar.
Bitkisel proteinleri aynı öğünde birleştirmek şart mı?
Şart değil. "Baklagili mutlaka tahılla aynı tabakta ye" kuralı yaygındır, ancak MedlinePlus bu besinleri yeterli protein almak için aynı öğünde birleştirmeniz gerekmediğini söyler [2]. Vücudun üretemediği amino asitlerin her öğünde alınması gerekmez; günün bütünündeki denge daha önemlidir [1].
Gereken şey çeşitliliktir. NHS, doğru amino asit karışımını elde etmek için farklı protein kaynaklarından yemeyi önerir [3]. Hafta boyunca yalnızca peynire ya da yalnızca mercimeğe yaslanmak yerine kaynakları dönüştürün. Kuru fasulye–pilav, mercimek–bulgur, nohut–ekmek gibi geleneksel eşleşmeler zaten bu çeşitliliği kendiliğinden sağlar.
Türk mutfağından etsiz, proteinli öğün örnekleri
- Kahvaltı: Menemen ya da iki haşlanmış yumurta, bir dilim beyaz peynir, ceviz, tam buğday ekmeği.
- Öğle: Mercimek çorbası, zeytinyağlı barbunya pilaki, bulgur pilavı, cacık.
- Ara öğün: Bir kâse yoğurt ve bir avuç fındık.
- Akşam: Nohutlu ıspanak ya da kuru fasulye, yanında yoğurt ve mevsim salatası.
- Hafif bir akşam için: Yeşil mercimek salatası, lorlu roka, tam buğday ekmeğine sürülmüş humus.
MedlinePlus'ın vejetaryenler için pratik önerisi her öğünde bir protein kaynağına yer vermektir [2]. Tabağın geri kalanını nasıl kuracağınızı örnek menü sayfasında gösterdik. Baklagil sizde gaz yapıyorsa ıslatma ve pişirme önerileri gaz yapan yiyecekler listesi yazısındadır.
Proteini yüksek Türk yemeklerinin listesini kardeş sitemizde bulabilirsiniz: longevitybeslenme.com (yeni sekmede açılır).
Et yemeyenler protein dışında nelere dikkat etmeli?
Yumurta ve süt ürünü yiyen vejetaryenlerde protein ve kalsiyum çoğunlukla yeterlidir; NHS'e göre asıl dikkat isteyen iki besin demir ve B12'dir [3].
- Demir. Vejetaryenlerin demir depoları et yiyenlere göre daha düşük olmaya yatkındır, çünkü bitkisel demir daha zor emilir. Öğüne C vitamini içeren bir besin eklemek emilime yardım eder [3]. Ayrıntısı demir içeren besinler listesi yazısındadır.
- B12. Düzenli yumurta ve süt ürünü yiyorsanız büyük olasılıkla yeterince alırsınız; az yiyor ya da hiç yemiyorsanız güvenilir bir B12 kaynağı gerekir [3]. Kaynakları B12 içeren besinler yazısında bulabilirsiniz.
- Kuruyemişte porsiyon. Kuruyemiş yağdan zengindir; MedlinePlus porsiyona dikkat edilmesini önerir [1]. Bir avuç yeterlidir.
Hayvansal ürünlerin hepsini çıkardıysanız dikkat edilecek besin sayısı artar; bunu vegan beslenmede eksik kalabilecek besinler yazısında anlattık.
Kimler planı diyetisyenle yapmalı?
MedlinePlus, ergenlerin ve gebelerin yeterli protein ve diğer temel besinleri aldığından emin olmak için bir diyetisyenle çalışmasını önerir [2]. Küçük çocuklar, emzirenler, ileri yaştakiler ve süreğen hastalığı olanlar da dikkatli planlama gerektiren gruplardır [2].
Böbrek hastalığınız varsa protein miktarını kendi başınıza artırmayın; sizin için uygun miktarı hekiminiz ve diyetisyeniniz belirler. Açıklanamayan halsizlik, istemsiz kilo kaybı ya da kas gücünde azalma fark ederseniz bunu yalnızca beslenmeye bağlamadan hekime başvurun.
Sık sorulan sorular
Et yemiyorum, günde kaç yumurta ya da kaç kâse baklagil yemeliyim?
Herkese uyan tek bir sayı yok; ihtiyaç yaşa, kiloya, harekete ve sağlık durumuna göre değişir. Kaba bir ölçü olarak bir büyük yumurta ile yarım kap pişmiş mercimek yaklaşık aynı proteini sağlar. Her ana öğünde bir protein kaynağı bulundurmak iyi bir başlangıçtır. Size özel miktarı diyetisyeniniz hesaplar.
Bitkisel protein hayvansal protein kadar yeterli mi?
MedlinePlus, ihtiyaç duyulan proteinin tamamını almak için hayvansal ürün yemenin gerekmediğini belirtir. Önemli olan tek bir besine bağlı kalmamaktır. Baklagil, tahıl, kuruyemiş ve varsa yumurta ile süt ürünlerini gün içine yaydığınızda vücudun ihtiyaç duyduğu amino asitler tamamlanır. Bunların aynı tabakta bulunması şart değildir.
Spor yapıyorum ve et yemiyorum, protein tozu kullanmalı mıyım?
Okuduğumuz kurumsal kaynaklar vejetaryenler için protein tozunu şart koşmuyor; proteinin yumurta, süt ürünleri, baklagil, soya ve kuruyemişle karşılanabileceğini söylüyor. Antrenman yoğunluğunuz yüksekse ihtiyacınız artabilir. Bir ürün kullanıp kullanmamaya etikete göre değil, öğünlerinizi gözden geçiren diyetisyeninizle birlikte karar verin; böbrek hastalığınız varsa önce hekiminize danışın.
Çocuğum et yemiyor, protein eksikliği olur mu?
Yumurta, yoğurt, peynir, süt ve kuru baklagil yiyen bir çocuk proteinini bu besinlerden alabilir. NHS, vejetaryen beslenen çocuklara büyüme için gereken enerjiyi ve vitaminleri sağlayacak geniş bir besin çeşitliliği sunulmasını önerir. Büyümesiyle ilgili kaygınız varsa ya da çocuğunuz birçok besini birden reddediyorsa çocuk hekiminize danışın.
Kaynaklar
- MedlinePlus (ABD Ulusal Tıp Kütüphanesi): Protein in diet (yeni sekmede açılır) — proteinin görevi, bitkisel ve hayvansal kaynaklar, porsiyon karşılıkları, önerilen aralık
- MedlinePlus: Vegetarian diet (yeni sekmede açılır) — etsiz protein kaynakları, aynı öğünde birleştirme gerekmediği, diyetisyenle çalışması önerilen gruplar
- NHS (İngiltere Sağlık Servisi): The vegetarian diet (yeni sekmede açılır) — kuru baklagiller, protein çeşitliliği, demir ve B12
Hazırlayan: Dyt. Şeyma Türkoğlu Vural · Site editörü: dyt.seymaturkoglu@gmail.com
İlgili konular
İlgili yazılar
-
Bulaşık süngeri ve mutfak bezi nasıl temizlenir? Kesme tahtası hijyeni
Türkiye Beslenme Rehberi bulaşık süngerinin haftada en az bir kez deterjanlı kaynar suyla yıkanmasını ya da çamaşır suyunda bekletilmesini önerir. Bez...
-
Son tüketim tarihi geçen ürün yenir mi? STT ve TETT farkı
Son tüketim tarihi (STT) geçmiş ürünü yemeyin; bu tarih gıdanın güvenliğiyle ilgilidir ve et, süt ürünleri gibi çabuk bozulan gıdalarda bulunur. Tavsi...
-
B6 vitamini hangi besinlerde var? Günlük ihtiyaç ve besin tablosu
B6 vitamini tavuk, somon gibi balıklar, yumurta, nohut, kuru fasulye, mercimek, ceviz, muz, kırmızı biber ve tam tahıllarda bulunur. Günlük ihtiyaç ya...