Spordan 3-4 saat önce yağı az, karbonhidratı yeterli bir ana öğün yenir. Antrenman bir saatten uzun sürecekse öncesinde muz, yoğurt ya da reçelli ekmek gibi küçük bir atıştırma işe yarar. Bir saatten kısa egzersizde su çoğu zaman yeterlidir. Spordan sonra karbonhidrat ve protein içeren normal bir öğün yenir. Kronik hastalığı olanlar düzenini hekimiyle belirler.
Spordan 3-4 saat önce yağı az, karbonhidratı yeterli bir ana öğün yenir; antrenman bir saatten uzun sürecekse öncesinde muz, yoğurt ya da reçelli ekmek gibi küçük bir atıştırma işe yarar [1][2]. Bir saatten kısa egzersizde su çoğu zaman yeterlidir [1]. Spordan sonra karbonhidrat ve protein içeren normal bir öğün yenir. Aşağıdaki öneriler sağlıklı yetişkinler içindir; yarışmacı sporcuların ihtiyacı ayrıca hesaplanır.
Spordan önce ne yenir, kaç saat önce yenir?
Türkiye Beslenme Rehberi'nin spor beslenmesi bölümü sporcular için yazılmıştır; oradaki genel ilke şudur: ana öğün antrenmandan 3-4 saat önce yenir, böylece sindirim için süre kalır [2]. MedlinePlus da aynı süreyi verir: yağ geç sindirildiği için tam bir öğünden sonra spor yapmak için 3-4 saat beklemek gerekir; kızartma ve yağlı yiyecekler sindirimi daha da zorlaştırır [1].
Rehbere göre sporcunun antrenman öncesi öğünü şu özellikleri taşır [2]:
- Yağı ve posası (lifi) düşüktür; amaç mide ve bağırsak şikâyetini önlemektir.
- Karbonhidrattan zengindir, orta düzeyde protein içerir.
- Kişinin alışık olduğu ve sevdiği yiyeceklerden oluşur.
3-4 saat önce örnek ana öğünler: tavuklu bulgur pilavı, yoğurt ve az yağlı bir salata; ızgara köfte, haşlanmış patates ve ayran; yumurtalı, peynirli bir kahvaltı ve tam buğday ekmeği.
Yaklaşık bir saat önce küçük atıştırma: MedlinePlus, egzersiz bir saatten uzun sürecekse öncesinde karbonhidrat yemenin yararlı olduğunu yazar ve örnek verir: bir meyve, bir kâse yoğurt ya da reçelli bir dilim buğday ekmeği [1]. Bir muz, birkaç kuru kayısı ya da ballı yarım dilim ekmek de aynı işi görür.
Kuru fasulye, lahana ya da bol çiğ sebze gibi lifli ve gaz yapabilen yiyecekleri antrenmandan hemen önceye koymamak, koşarken ya da salonda karın rahatsızlığı yaşamamak için yerinde olur [2].
Aç karnına spor yapılır mı?
MedlinePlus, daha iyi performans için aç karnına egzersiz yapmaktan kaçınmayı önerir; ama herkesin farklı olduğunu, kişinin ne kadar önce ve ne kadar yemesi gerektiğini kendi deneyimiyle öğreneceğini de ekler [1].
Bu öneri performansla ilgilidir. Sabah yarım saatlik hafif tempolu bir yürüyüş için öncesinde mutlaka yemek gerektiğini söyleyen bir bilgi okuduğumuz kaynaklarda yok. Aç karnına yürüyünce baş dönmesi, halsizlik ya da bulantı oluyorsa küçük bir atıştırmayla başlayın. Kahvaltı konusunu kahvaltı yapmamak zararlı mı yazısında ele aldık.
İnsülin ya da kan şekerini düşüren ilaç kullanıyorsanız aç karnına spor yapıp yapmayacağınıza kendi başınıza karar vermeyin; öğün ve ilaç saatinizi hekiminiz belirler.
Spor sırasında ne içilir?
Bir saatten kısa antrenmanlarda çoğu zaman yalnızca su yeterlidir [1]. Türkiye Beslenme Rehberi spor içeceklerinin bir saatten uzun süren egzersizlerde gerekli olabileceğini, sporcular dışında kullanımının ise önerilmediğini belirtir [2].
- Öncesinde: MedlinePlus antrenmandan 1-2 saat önce yaklaşık 600 mL (2,5 su bardağı) su içmeyi önerir [1].
- Sırasında: susamayı beklemeden, aralıklarla yudum yudum için. Rehbere göre susama hissi, su kaybını göstermekte geç kalır [2].
- Sonrasında: rehber sporcular için bir hesap verir: antrenmanda kaybedilen her yarım kilo için 450-675 mL (yaklaşık 2-3 su bardağı) sıvı [2]. Bu hesap uzun süren, çok terleten antrenmanlar içindir; kısa bir yürüyüşten sonra tartıyla uğraşmanız gerekmez.
- Kontrol: rehber idrar rengini pratik bir gösterge sayar: limonata rengini "iyi", elma suyu rengini "orta", çay rengini "kötü" olarak niteler [2].
Enerji içeceği ile spor içeceği aynı şey değildir. Enerji içecekleri kafein ve çoğu zaman şeker içerir; rehber özellikle ergenlerde kullanımının sağlık riski taşıdığını yazar [2]. Günlük su ihtiyacı için günde ne kadar su içmeli yazısına bakabilirsiniz.
Spordan sonra ne yenir?
Yoğun çalışıldıysa spordan sonra kaslardaki enerji deposunu yenilemek için karbonhidrat gerekir [1]. MedlinePlus, 90 dakikadan uzun antrenman yapanların iki saat içinde karbonhidrat, mümkünse yanında protein almasını önerir [1]. Türkiye Beslenme Rehberi de sporcular için egzersizden hemen sonra ya da iki saat içinde 20-25 gram kaliteli protein alınmasını yazar [2]. Bu rakam antrenmanlı sporcular içindir; haftada birkaç gün yürüyen ya da salona giden biri için ölçü, spor sonrasına denk gelen öğünün düzgün kurulmasıdır.
Spor sonrası örnek öğünler:
- Mercimek çorbası, ızgara tavuk, bulgur pilavı ve salata
- Yumurtalı, peynirli tam buğday sandviç ve ayran
- Yoğurt, yulaf, muz ve bir avuç ceviz
- Fırında balık, patates ve zeytinyağlı sebze
- Etsiz gün için nohutlu pilav ve cacık
Rehber toparlanma döneminde sütü iyi bir seçenek olarak anar [2]; ayran ve yoğurt da hem sıvı hem protein sağlar. Akşam sporundan sonra yemek saati geç diye öğünü atlamak yerine porsiyonu küçültmek daha doğrudur.
İnsanlar bir antrenmanda harcadıkları kaloriyi olduğundan fazla tahmin etme eğilimindedir [1]. Kırk dakikalık yürüyüşün ardından "hak ettim" diye yenen büyük bir tatlı, harcanandan fazlasını geri koyabilir.
Kas yapmak için protein tozu şart mı?
MedlinePlus bunu açıkça yanıtlar: tek başına yüksek proteinli beslenmenin kas yaptırdığı bir efsanedir; kas gelişimi için kuvvet antrenmanı gerekir. İhtiyaçtan fazla protein performansı ya da sağlığı artırmaz; fazlası enerji olarak harcanır ya da yağ olarak depolanır, böbreklere ek yük bindirebilir [1]. Aynı kaynak, protein takviyesi yerine besinlerden alınan proteinin daha sağlıklı bir seçenek olduğunu belirtir [1].
Türkiye Beslenme Rehberi de sporcular için önerilen protein miktarının takviye kullanılmadan beslenmeyle karşılanabileceğini ve besin desteklerinin yetersiz beslenmeyi telafi etmediğini yazar [2]. Et, tavuk, balık, yumurta, süt ürünleri ve kuru baklagiller bu ihtiyacı karşılar. Takviye düşünüyorsanız önce takviye kullanmalı mıyım yazısını okuyun; et yemiyorsanız vejetaryen protein kaynakları yazısı işinize yarar.
Yürüyüş, salon ve koşu için örnek düzen
| Etkinlik | Öncesi | Sırasında | Sonrası |
|---|---|---|---|
| 30-45 dakika tempolu yürüyüş | Kaynaklar ek öğün şartı koymuyor; aç karnına rahatsız oluyorsanız bir meyve | Su | Sıradaki ana öğün |
| Yaklaşık 1 saat salon ya da ağırlık çalışması | 3-4 saat önce ana öğün; gerekiyorsa 1 saat önce meyve ya da yoğurt | Su | Sıradaki ana öğün; protein ve karbonhidrat içersin |
| 90 dakikadan uzun koşu ya da bisiklet | 3-4 saat önce ana öğün, 1 saat önce muz ya da reçelli ekmek | Su; bir saatten sonra muz, kuru üzüm ya da spor içeceği | İki saat içinde karbonhidrat ve protein; kaybedilen sıvının yerine konması |
Tablo, MedlinePlus ve Türkiye Beslenme Rehberi'ndeki genel önerilerin gündelik hayata uyarlanmış hâlidir [1][2]; kişisel plan değildir.
Kimler spora başlamadan önce hekime danışmalı?
- Kalp hastalığı, yüksek tansiyon, diyabet ya da böbrek hastalığı olanlar. Egzersizin türünü, öğün ve ilaç saatlerini hekiminize sorun.
- Gebeler. Egzersiz ve beslenme düzeninizi sizi izleyen hekime sorun.
- Düzenli spor yapan kadınlar, vejetaryenler, uzun mesafe koşanlar ve düzenli kan bağışlayanlar. MedlinePlus bu gruplara demir eksikliği yönünden test gerekip gerekmediğini hekimle konuşmayı önerir [1]. Besin kaynakları için demir içeren besinler yazısına bakabilirsiniz.
- Çok az yiyip yoğun antrenman yapanlar. Rehber, sporcularda yetersiz enerji alımının yorgunluk, sakatlanma, adet düzensizliği ve kemik yoğunluğunda azalmayla sonuçlanabileceğini belirtir [2]. Adetiniz düzensizleştiyse ya da sık sakatlanıyorsanız hekime başvurun.
Egzersiz sırasında göğüs ağrısı, alışılmadık nefes darlığı, bayılma hissi ya da çarpıntı olursa egzersizi bırakın ve hekime başvurun. Bu yazı genel bilgi verir; hekim ya da diyetisyen görüşmesinin yerine geçmez.
Sık sorulan sorular
Sabah aç karnına yürüyüş yapabilir miyim?
Kısa ve hafif tempolu bir yürüyüş için öncesinde mutlaka yemek gerektiğini gösteren bir bilgi okuduğumuz kaynaklarda yok. MedlinePlus daha iyi performans için aç karnına egzersizden kaçınmayı önerir ve herkesin farklı olduğunu ekler. Baş dönmesi ya da halsizlik oluyorsa bir meyveyle başlayın. Diyabet ilacı ya da insülin kullanıyorsanız önce hekiminize danışın.
Spordan sonra ne kadar süre içinde yemek yemeliyim?
Uzun ve yoğun antrenmanlardan sonra iki saat içinde karbonhidrat ve protein içeren bir öğün önerilir. Hafif bir yürüyüş ya da kısa bir salon çalışması için saat tutmanıza gerek yok; sıradaki ana öğününüzü atlamamanız yeterlidir. Spor akşam geç saatte bitiyorsa çorba, yoğurt ya da yumurta gibi hafif ama proteinli bir tabak iş görür.
Bir saatlik salon antrenmanında spor içeceği içmeli miyim?
Çoğu zaman gerekmez. MedlinePlus bir saatten kısa antrenmanlarda suyun yeterli olduğunu, Türkiye Beslenme Rehberi de spor içeceklerinin bir saati aşan egzersizlerde gerekli olabileceğini yazar. Spor içecekleri şeker içerir; kısa bir antrenmanda harcadığınız enerjiyi içecekle geri almış olursunuz. Çok sıcak havada ya da uzun süren çalışmalarda durum değişebilir.
Spordan önce yemek yiyince midem bulanıyor, ne yapmalıyım?
Öğünle antrenman arasındaki süreyi uzatın: tam bir ana öğünden sonra üç dört saat bekleyin. Antrenmana yakın saatte yalnızca muz ya da yoğurt gibi küçük, yağsız bir şey yiyin. Kızartma, yağlı yemek ve çok lifli yiyecekleri spor öncesine koymayın. Bulantı her antrenmanda tekrarlıyor ya da göğüs ağrısıyla birlikte geliyorsa hekime başvurun.
Kaynaklar
- MedlinePlus Tıp Ansiklopedisi: Nutrition and athletic performance (yeni sekmede açılır) — egzersiz öncesi ve sonrası öğün, sıvı, protein, demir
- T.C. Sağlık Bakanlığı. Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER) 2022, Bölüm 8.2 Spor Beslenmesi (yeni sekmede açılır) — antrenman öncesi ve sonrası beslenme, sıvı tüketimi, besin destekleri
Hazırlayan: Dyt. Şeyma Türkoğlu Vural · Site editörü: dyt.seymaturkoglu@gmail.com
İlgili konular
İlgili yazılar
-
Bulaşık süngeri ve mutfak bezi nasıl temizlenir? Kesme tahtası hijyeni
Türkiye Beslenme Rehberi bulaşık süngerinin haftada en az bir kez deterjanlı kaynar suyla yıkanmasını ya da çamaşır suyunda bekletilmesini önerir. Bez...
-
Son tüketim tarihi geçen ürün yenir mi? STT ve TETT farkı
Son tüketim tarihi (STT) geçmiş ürünü yemeyin; bu tarih gıdanın güvenliğiyle ilgilidir ve et, süt ürünleri gibi çabuk bozulan gıdalarda bulunur. Tavsi...
-
B6 vitamini hangi besinlerde var? Günlük ihtiyaç ve besin tablosu
B6 vitamini tavuk, somon gibi balıklar, yumurta, nohut, kuru fasulye, mercimek, ceviz, muz, kırmızı biber ve tam tahıllarda bulunur. Günlük ihtiyaç ya...