Sınav döneminde nasıl beslenmeli? Öğrenci için öğün düzeni

Ahşap masada cam kupada çay, arkasında açık bir kitap
Kısa cevap

Okuduğumuz kaynaklarda sınav başarısını tek başına artıran özel bir besin yok. Kaynakların üzerinde durduğu şey düzendir: sınav sabahı alışık olunan bir kahvaltı, gün içinde atlanmayan öğünler, yeterli su, sınırlı kafein ve geceleri uyku. Bir derleme, kahvaltının çocuk ve ergenlerde aynı sabah dikkat ve bellek görevlerine olumlu etkisini bildirir. Türkiye Beslenme Rehberi'ne göre enerji içeceklerinin çocuk ve ergen beslenmesinde yeri yoktur.

Okuduğumuz kaynaklarda sınav başarısını tek başına artıran özel bir besin yok. Kaynakların üzerinde durduğu şey düzendir: sınav sabahı alışık olunan bir kahvaltı, gün içinde atlanmayan öğünler, yeterli su, sınırlı kafein ve geceleri uyku. Çocuk ve ergenlerle yapılmış 45 çalışmayı inceleyen bir derleme, kahvaltı yapmanın aynı sabah dikkat ve bellek gerektiren görevlerde olumlu etkisi olduğunu bildirir [1].

Sınav döneminde nasıl beslenmeli?

İngiltere Sağlık Servisi (NHS), sınav dönemindeki çocuklar için dengeli beslenmenin kendilerini iyi hissetmelerine yardımcı olduğunu yazar [2]. "Dengeli" sözcüğünün karşılığı sınav haftasında da değişmez: her ana öğünde bir protein kaynağı, bir tam tahıl, sebze ya da meyve.

Türkiye Beslenme Rehberi, 14-18 yaş arasındaki ergenlerin besin ögesi ihtiyaçlarını karşılama oranının diğer yaş gruplarından düşük olduğunu belirtir. Rehbere göre bu yaşta tam tahıl, süt ürünleri, sebze ve meyve tüketimi yetersiz kalır; ergen kızlarda demir, folat ve B12 alımı da düşüktür [3]. Sınav döneminde öğünler atlanırsa bu açık büyüyebilir.

Pratik bir günlük çerçeve:

  • Üç ana öğün atlanmaz; saatleri ders programına göre kayabilir.
  • Bir iki ara öğün uzun çalışma aralarına yerleştirilir.
  • Masada su bulunur.
  • Akşam yemeği yatmadan birkaç saat önce biter.

Demir kaynaklarını demir içeren besinler yazısında bulabilirsiniz. Yorgunluk ve dikkat dağınıklığı uzun sürüyorsa nedenini hekim değerlendirir; hekiminize başvurun.

Sınav sabahı kahvaltıda ne yenir?

2016'da yayımlanan derleme, çocuk ve ergenlerde kahvaltının zihinsel performansa etkisini ölçen 45 çalışmayı bir araya getirdi. Sonuç: kahvaltı yapmak, aç kalmaya kıyasla aynı sabah içinde dikkat, yürütücü işlevler ve bellek gerektiren görevlerde olumlu etki gösteriyor; etki, yetersiz beslenen çocuklarda daha belirgin [1].

Aynı derleme sınırlarını da yazar. Kahvaltıda ne yendiğinin (içeriğinin) fark yaratıp yaratmadığı konusunda kesin bir sonuca varılamamıştır. Ergenlerle yapılmış çalışma azdır, örneklemler küçüktür. Derlemenin yazarları bir kahvaltılık gevrek üreticisinden destek aldıklarını da bildirir [1]. Yani "şu yiyecek zihni açar" demek için elde veri yok; eldeki veri "aç gitmemek daha iyi" demeye yetiyor.

Sınav sabahı için örnek kahvaltılar:

  • Haşlanmış yumurta, beyaz peynir, domates, salatalık ve tam buğday ekmeği
  • Peynirli, domatesli tost ve bir bardak süt ya da ayran
  • Yoğurtlu yulaf, üzerine muz ve ceviz
  • Menemen ve bir dilim ekmek

İki pratik not (kaynak önerisi değil, sağduyu): sınav sabahı alışık olduğunuz şeyleri yiyin. Heyecandan lokma geçmiyorsa kendinizi zorlamayın; bir bardak süt, bir muz ya da peynirli yarım sandviç de bir kahvaltıdır. Yetişkinlerde kahvaltı konusu farklıdır; onu kahvaltı yapmamak zararlı mı yazısında anlattık.

Ders çalışırken ne atıştırılır?

NHS, bazı anne babaların yağ, şeker ve kafein oranı yüksek yiyecek ve içeceklerden (enerji içeceği, kola, şekerleme, çikolata, hamburger, patates kızartması) sonra çocuklarını daha hareketli, sinirli ve huysuz bulduğunu aktarır [2]. Bu bir araştırma sonucu değil, ebeveyn gözlemidir. Yine de çalışma masasına ne konduğunu düşünmek için iyi bir nedendir.

Masaya uygun atıştırmalıklar:

  • Bir meyve ve bir avuç ceviz, fındık ya da badem
  • Yoğurt ya da ayran
  • Leblebi, kuru kayısı, kuru üzüm
  • Peynirli küçük bir sandviç
  • Havuç, salatalık dilimleri

NHS'in bir önerisi de alışverişe çocuğu dahil etmek ve sağlıklı atıştırmalıkları ona seçtirmektir [2]. Çikolata ve bisküvi yasak değildir; mesele, saatlerce süren çalışmanın tek yakıtı olmamalarıdır. Çalışırken gelen tatlı isteğini tatlı krizi neden olur yazısında ele aldık.

Kahve, çay ve enerji içeceği: sınav döneminde ne kadar?

Türkiye Beslenme Rehberi çocuk ve ergenler için bir üst sınır verir: kafein alımı günde kilogram başına 2,5 mg'ı aşmamalıdır. Rehbere göre kilogram başına 5 mg'ın üzerindeki alım çocuklarda kaygıyı ve yoksunluk belirtilerini artırır [3]. Bu bir hedef değil, aşılmaması istenen sınırdır. MedlinePlus da çocuk ve ergenlerin yetişkinler kadar kafein almaması gerektiğini, çocukların kafeine özellikle duyarlı olabildiğini belirtir [4]. Çay ya da kahve içmeyen bir öğrencinin sınav için başlaması gerekmez; çocuğunuzun kafein tüketimiyle ilgili sorunuz varsa çocuk hekiminize danışın.

Yetişkin üniversite öğrencileri için sınır günde 400 mg'dır [3][4]. MedlinePlus'a göre fazla kafein huzursuzluk, titreme, uykusuzluk, baş ağrısı ve çarpıntı yapabilir [4]; bunların hiçbiri sınav gecesi istenecek şeyler değildir.

Enerji içecekleri: rehber, çay ve kahve dışındaki kafeinli içeceklerin çocuklar için uygun olmadığını, enerji içeceklerinin özellikle ergenlerde sağlık riski taşıdığını ve çocuk ile ergenlerin beslenmesinde yerinin olmadığını yazar [3]. MedlinePlus, bu içeceklerin dikkati geçici olarak artırabildiğine dair sınırlı veri bulunduğunu, ancak yüksek kafein nedeniyle tehlikeli olabileceklerini belirtir [4].

Saat: kafeinin etkisi dört ila altı saat sürebilir [4]. Akşam 21.00'de içilen kahve gece yarısından sonra da uykuyu geciktirebilir.

Gece ders çalışırken ve sınavdan önceki gece nelere dikkat edilir?

NHS'e göre iyi uyku düşünmeyi ve dikkati güçlendirir; ergenlerin çoğu gecede 8-10 saat uykuya ihtiyaç duyar. Sınavdan önceki gece sabaha kadar çalışmak çoğunlukla kötü bir fikirdir: uyku, son dakikada telaşla çalışılan birkaç saatten daha çok işe yarar [2].

  • Akşam yemeğini çok geç saate bırakmayın; ağır ve yağlı bir tabak yerine çorba, sebze yemeği, yoğurt gibi hafif seçenekler rahat ettirir.
  • Gece acıkırsanız bir bardak süt, yoğurt ya da meyve yeterlidir.
  • Çalışmayı bitirmekle yatmak arasına yarım saat kadar bir geçiş süresi koyun [2].
  • Kafeinli içecekleri akşamüstünden sonra bırakın.

Uyku ile yeme düzeninin ilişkisini uyku ve beslenme yazısında anlattık.

Sınav günü çantaya ne konur?

  • Su. Sınav kuralları izin veriyorsa şeffaf bir şişe yanınızda olsun.
  • Küçük bir atıştırmalık. Sınav öncesi ya da iki oturum arası için bir muz, bir avuç kuruyemiş ya da küçük bir sandviç.
  • Alışık olduğunuz yiyecekler. Sınav günü, daha önce yemediğiniz bir şeyi denemenin günü değildir.

Sınav stresi iştahı bozarsa ne yapılır, ne zaman hekime başvurulur?

NHS, stres altındaki çocuk ve gençlerde görülebilecek işaretler arasında baş ve karın ağrısını, uyku bozulmasını, yemeğe ilginin azalmasını ya da normalden fazla yemeyi sayar [2]. Sınav haftasında birkaç gün süren iştahsızlık bu tabloya uyar. Bu günlerde tabağı küçültüp öğün sayısını artırmayı, çorba, yoğurt, süt ve meyve gibi kolay giden seçenekleri deneyebilirsiniz. NHS anne babalara çocuğu dinlemeyi ve eleştiriden kaçınmayı önerir [2]; sofrada da baskı kurmayın.

Şu durumlarda beklemeyin, hekime başvurun:

  • Kaygı ya da çökkünlük şiddetliyse, geçmiyorsa ve gündelik hayatı engelliyorsa [2]
  • İştahsızlık sınavlar bittikten sonra da sürüyorsa ya da çocuğunuz kilo kaybediyorsa
  • Çocuğunuzun yemekle ilişkisi sizi kaygılandırıyorsa
  • Baş ağrısı, karın ağrısı ya da başka bedensel şikâyetler geçmiyorsa

Sınav için "hafıza güçlendirici" diye satılan takviyeler hakkında bu yazı için okuduğumuz kaynaklarda bir öneri yer almıyor. Çocuğunuza takviye vermeden önce hekiminize danışın; genel çerçeve takviye kullanmalı mıyım yazısındadır. Bu yazı genel bilgi verir, hekim ya da diyetisyen görüşmesinin yerine geçmez.

Sık sorulan sorular

Sınav sabahı kahvaltı yapmadan gitsem olur mu?

Mümkünse bir şeyler yiyin. Çocuk ve ergenlerle yapılan çalışmaları toplayan derleme, kahvaltının aç kalmaya kıyasla aynı sabah dikkat ve bellek görevlerine olumlu etkisini bildiriyor. Büyük bir sofra gerekmez. Heyecandan yiyemiyorsanız bir bardak süt ve bir muz ya da yarım peynirli sandviç yeterlidir. Yanınıza küçük bir atıştırmalık almak da işe yarar.

Enerji içeceği sınavda dikkatimi artırır mı?

Geçici olarak uyanıklığı artırabildiğine dair sınırlı veri var; ancak kaynaklar yüksek kafein nedeniyle bu içeceklerin tehlikeli olabileceğini belirtiyor. Türkiye Beslenme Rehberi ergenlerde kullanımını riskli bulur. Fazla kafein titreme, çarpıntı ve huzursuzluk yapabilir; bunlar sınav sırasında işinizi zorlaştırır. Uyanık kalmanın güvenli yolu bir önceki gece uyumaktır.

Gece geç saate kadar çalışırken ne yemeliyim?

Hafif tutun. Akşam yemeğini yatmadan birkaç saat önce yiyin; gece acıkırsanız yoğurt, bir bardak süt, bir meyve ya da bir avuç kuruyemiş yeterlidir. Gece yarısı içilen kahve uykuyu geciktirebilir. Ergenlerin çoğu gecede sekiz ila on saat uykuya ihtiyaç duyar; gece çalışmasını buna göre sınırlayın.

Çocuğum sınav stresinden yemek yemiyor, ne yapmalıyım?

Yemeğe ilginin azalması stres altındaki gençlerde görülebilen bir işarettir. Zorlamak yerine küçük ve sık öğünler sunun: çorba, yoğurt, süt, meyve, peynirli ekmek. Sevdiği bir yemeği yapmak da yardımcı olur. İştahsızlık haftalarca sürüyor, kilo kaybı oluyor ya da kaygısı gündelik hayatını engelliyorsa çocuk hekiminize ya da aile hekiminize başvurun.

Kaynaklar

  1. Adolphus K ve ark. The Effects of Breakfast and Breakfast Composition on Cognition in Children and Adolescents: A Systematic Review. Adv Nutr. 2016;7(3):590S-612S. PMID: 27184287 (yeni sekmede açılır) — 45 çalışma; kahvaltı ve zihinsel performans
  2. NHS (İngiltere Sağlık Servisi): Help your child beat exam stress (yeni sekmede açılır) — beslenme, uyku, stres işaretleri, ne zaman yardım alınır
  3. T.C. Sağlık Bakanlığı. Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER) 2022 (yeni sekmede açılır) — ergen beslenmesi, kafein sınırları, enerji içecekleri
  4. MedlinePlus (ABD Ulusal Tıp Kütüphanesi): Caffeine (yeni sekmede açılır) — kafeinin etkileri ve süresi, enerji içecekleri

Hazırlayan: Dyt. Şeyma Türkoğlu Vural · Site editörü: dyt.seymaturkoglu@gmail.com

İlgili konular

İlgili yazılar

İletişim

İletişim
Görüşme

Aklınızda bir soru mu kaldı?

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Yüz yüze ya da online görüşme için iletişim sayfasındaki bilgileri kullanabilirsiniz.

Hemen arayın