Yemekten sonra uyku basmasının tek bir nedeni yok. Öğleden sonra gelen uyuklama, yemek yenmese bile ortaya çıkabilen ve vücudun gün içi ritmine bağlı bir düşüştür; yenen öğün bu düşüşü belirginleştirebilir. Arada bir yaşanan hafif ağırlık olağandır. Her öğünden sonra dayanılmaz bir uyku geliyorsa nedenini hekiminizle konuşun.
Yemekten sonra uyku basmasının tek bir nedeni yok. Araştırmalar iki şeyi birlikte gösteriyor: öğleden sonra gelen uyuklama, yemek yenmese bile ortaya çıkabilen ve vücudun gün içi ritmine bağlı bir düşüştür; yenen öğün de bu düşüşü belirginleştirebilir [1][2]. Arada bir yaşanan hafif ağırlık olağandır. Her öğünden sonra dayanılmaz bir uyku geliyorsa bunu hekiminize anlatın.
Yemekten sonra uyku basması neden olur?
Uyku araştırmalarında bu durumun bir adı var: öğle sonrası düşüş. Konuyu derleyen 2005 tarihli bir makaleye göre bu düşüş gerçek bir olgudur ve kişi öğle yemeği yememiş, saatin kaç olduğunu da bilmiyor olsa bile görülebilir. Makale düşüşün kökünü insan biyolojisine bağlar: vücudun gün içi ritminde yaklaşık 12 saatte bir tekrarlayan bir dalgalanma, öğleden sonranın ortasında uykuya yatkınlığı artırıyor olabilir. Aynı makale, çok erken kalkıp erken yatan "sabahçı" kişilerde düşüşün daha olası olabileceğini de yazar [1].
Yemeğin de payı var. 1997'de yapılan küçük bir deneyde on sağlıklı erkeğe saat 17.00'de bir öğün verildi; sonraki saatlerde belirli aralıklarla yatırıldılar ve ne kadar sürede uykuya daldıkları ölçüldü. Katı bir öğün yedikleri günlerde, aynı hacimde su içtikleri günlere göre daha çabuk uykuya daldılar [2]. Deney öğle saatinde değil akşamüstü yapıldı ve yalnızca on kişiyi kapsıyor; öğle yemeği için kesin bir kanıt sayılmaz.
Bu çalışmalara göre iki etken üst üste biniyor görünüyor. Öğleden sonra vücut zaten biraz yavaşlar; üstüne yenen öğün bu yavaşlamayı daha hissedilir yapabilir. Gece az ya da bölük pörçük uyuduysanız tablo ağırlaşır, çünkü yetersiz uyku gündüz uykululuğunun bilinen nedenlerinden biridir [4].
Hangi yemekler daha çok uyku getirir: karbonhidrat mı, yağ mı?
Bu soruya okuduğumuz çalışmalar aynı cevabı vermiyor:
- 2005 tarihli derleme, karbonhidratı yüksek bir öğle yemeğinin düşüşü ağırlaştırdığını söyler [1].
- On kişilik deneyde yağı yüksek, karbonhidratı yüksek ve karışık öğünler karşılaştırıldı; uykuya dalma süresinde aralarında fark çıkmadı [2].
- 18 sağlıklı gönüllüyle yapılan başka bir çalışmada ise yağı yüksek, karbonhidratı düşük bir sabah öğününden iki üç saat sonra katılımcılar kendilerini daha uykulu hissetme eğilimindeydi; üçüncü saatte bildirdikleri yorgunluk, yağı düşük ve karbonhidratı yüksek öğüne göre belirgin biçimde fazlaydı [3].
Bu çalışmalar küçük ve eski. Ortaya tek bir "suçlu besin" çıkmıyor. "Pilav yedim, ondan" diyen de "yağlı yedim, ondan" diyen de haklı olabilir. Bu deneyler porsiyon büyüklüğünü ayrıca sınamıyor. Büyük ve ağır bir öğünden sonra uykunun daha çok bastırdığını çok kişi anlatır; okuduğumuz kaynaklar bunu ölçmüyor. Kendi üzerinizde denemesi kolaydır.
"Kan şekeri hızla çıkıp düşüyor, uyku ondan geliyor" açıklaması da çok paylaşılıyor. Yukarıdaki üç çalışma bu açıklamayı doğrudan sınamıyor; bu yüzden herkes için geçerli bir kural gibi yazmıyoruz. Diyabetiniz ya da insülin direnciniz varsa durum farklı değerlendirilir; öğün düzeninizi hekiminiz ve diyetisyeninizle konuşun. Tabağı kurmanın genel mantığını kan şekeri dengesi için tabak yazısında anlattık.
Öğle yemeğinden sonra uyku gelmemesi için ne yenir?
Uykuyu kesin olarak önleyen bir öğün tarifi yok. Aşağıdakiler denemesi kolay adımlardır; hangisinin sizde işe yaradığını bir iki hafta izleyerek görebilirsiniz.
- Tabağı küçültün, çeşidi koruyun. Lokantada kuru fasulye, pilav, ekmek ve üstüne tatlıdan oluşan bir öğle yemeği yerine kuru fasulye, yarım porsiyon bulgur pilavı, cacık ve mevsim salatası deneyin. Türkiye Beslenme Rehberi pirinç yerine bulgur pilavını, beyaz ekmek yerine tam tahıllı ekmeği önerir [5].
- Yavaş yiyin. Rehbere göre tok hissetmeye başlamak en az 20 dakika sürer [5]. On dakikada biten öğle yemeğinde tabağı fark etmeden büyütmek kolaydır.
- Evden götürüyorsanız hafif tutun. Zeytinyağlı taze fasulye, bir kâse yoğurt ve bir dilim tam buğday ekmeği ya da ızgara tavuklu salata ile ayran iyi birer örnektir. Daha fazla fikir iş yerinde sağlıklı beslenme yazısında.
- Yemekten sonra kısa bir yürüyüş deneyin. Bunun uykuyu açtığını gösteren bir kaynak okumadık; masaya hemen dönmek yerine birkaç dakika yürümek çoğu iş yerinde uygulanabilir bir denemedir.
- Kahveye yüklenmeyin. Öğleden sonra içilen kahve o an uykuyu açabilir ama gece uykusunu geciktirirse ertesi gün aynı döngü başlayabilir. Saat ve miktar konusunu kahve yazısında ele aldık.
- Gece uykusuna bakın. Öğleden sonraki uyuklamanın arkasında tabak değil, kısa kalan gece uykusu da olabilir; yeterince uyumamak gündüz uykululuğunun bilinen nedenlerindendir [4]. Akşam öğününün uykuyla ilişkisi için uyku ve beslenme yazısına bakabilirsiniz.
Uyku bastırdığında hemen uzanmak her zaman iyi bir fikir olmayabilir. Reflü belirtisi olan kişilerde yatmadan ya da uzanmadan en az üç saat önce yemeği bitirmek belirtileri hafifletebilir [6].
Yemek sonrası uyku hali ne zaman hekime sorulmalı?
ABD Ulusal Tıp Kütüphanesi'nin sağlık ansiklopedisi, gün içinde normalden fazla uyuklamanın olası nedenleri arasında şunları sayar: yeterince uyumamak, uyku apnesi gibi uyku bozuklukları, diyabet, tiroidin az çalışması, vardiyalı ya da uzun saatler çalışmak ve bazı ilaçlar (alerji ilaçları olan antihistaminikler, uyku ilaçları, bazı ağrı kesiciler, bazı psikiyatri ilaçları) [4]. Bunların hangisinin sizde geçerli olduğunu yazı okuyarak anlayamazsınız; bunu hekim değerlendirir.
Şu durumlarda hekiminize başvurun:
- Uyku hali neredeyse her gün ve her öğünden sonra geliyorsa
- İş başında, toplantıda ya da direksiyonda istemeden uyukluyorsanız
- Gündüz uyuklamasının yanında geceleri horluyorsanız ya da sabahları dinlenmemiş kalkıyorsanız (hekim değerlendirmede horlamayı da sorar [4])
- Uyku hali yeni başladığınız bir ilaçtan sonra ortaya çıktıysa
Aynı kaynak iki uyarı daha yapar: ilacınızı hekiminize danışmadan bırakmayın ya da değiştirmeyin; uykunuz varken araç kullanmayın [4]. Hekim gerekli görürse kan şekeri, tiroid hormonu ve kan sayımı gibi tahliller isteyebilir [4]. Diyabet tanınız varsa öğün düzeniyle ilgili ayrıntılı içerik kardeş sitemiz diyabetdiyeti.com üzerindedir. Yorgunluğun başka nedenlerini sürekli yorgunluk neden olur yazısında topladık. Bu yazı genel bilgi verir; kişisel durumunuz için hekiminize ve diyetisyeninize danışın.
Sık sorulan sorular
Öğle yemeğinden sonra uykum geliyor, bu şeker hastalığı belirtisi mi?
Tek başına böyle yorumlanamaz. Öğleden sonraki düşüş, yemek yemeyen sağlıklı kişilerde de görülen bir durumdur. Diyabet, gün içinde fazla uyuklamanın olası nedenleri arasında sayılır; ancak tanı belirtiyle değil tahlille konur ve bunu hekim yapar. Uyku hali her gün tekrarlıyorsa ya da ailenizde diyabet varsa hekiminize başvurun.
Karbonhidratı azaltırsam öğleden sonra uykum açılır mı?
Buna kesin bir cevap veremiyoruz, çünkü çalışmalar birbirini tutmuyor: biri karbonhidratı yüksek öğle yemeğinin düşüşü ağırlaştırdığını söylüyor, biri fark bulmuyor, bir diğeri yağlı öğünden sonra daha çok uyku bildiriyor. Bir besin grubunu kesmek yerine porsiyonu küçültmeyi ve pilav yerine bulgur ya da kuru baklagil seçmeyi deneyebilirsiniz.
Yemekten sonra yarım saat uyumak zararlı mı?
Okuduğumuz kaynaklar kısa bir öğle uykusunun zararlı olduğunu söylemiyor. Dikkat edilecek nokta reflüdür: mide yanması ya da ekşime yaşıyorsanız yemekten hemen sonra uzanmak belirtileri artırabilir; kaynaklar yemekle uzanma arasında en az üç saat bırakmayı önerir. Uzun gündüz uykusu gece uykunuzu bozuyorsa bunu hekiminize sorun.
Kahvaltıdan sonra bile uykum geliyor, normal mi?
Öğle sonrası düşüş günün ortasına özgü bir durumdur; sabah öğününden hemen sonra bastıran uyku bununla açıklanmaz. Önce gece kaç saat ve ne kadar kesintisiz uyuduğunuza bakın. Uykunuz yeterli olduğu hâlde sabahları da uyukluyorsanız, horluyorsanız ya da düzenli ilaç kullanıyorsanız nedenin araştırılması için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
- Monk TH. The post-lunch dip in performance. Clin Sports Med. 2005;24(2):e15-23. PMID: 15892914 (yeni sekmede açılır) — öğle sonrası düşüşün biyolojik saatle ilişkisi
- Orr WC ve ark. Meal composition and its effect on postprandial sleepiness. Physiol Behav. 1997;62(4):709-12. PMID: 9284488 (yeni sekmede açılır) — on kişilik deney: katı öğün, su ve öğün bileşimi
- Wells AS ve ark. Influences of fat and carbohydrate on postprandial sleepiness, mood, and hormones. Physiol Behav. 1997;61(5):679-86. PMID: 9145937 (yeni sekmede açılır) — 18 gönüllüde yağlı ve karbonhidratlı öğün karşılaştırması
- MedlinePlus Tıp Ansiklopedisi: Drowsiness (yeni sekmede açılır) — gündüz uykululuğunun nedenleri, hekimin sorduğu sorular ve istediği tahliller
- T.C. Sağlık Bakanlığı. Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER) 2022 (yeni sekmede açılır) — yavaş yeme, tokluk süresi, tam tahıl ve bulgur önerisi
- NIDDK (ABD Ulusal Diyabet, Sindirim ve Böbrek Hastalıkları Enstitüsü): Eating, Diet, & Nutrition for GER & GERD (yeni sekmede açılır) — yemekle uzanma arasındaki süre
Hazırlayan: Dyt. Şeyma Türkoğlu Vural · Site editörü: dyt.seymaturkoglu@gmail.com
İlgili konular
İlgili yazılar
-
Bulaşık süngeri ve mutfak bezi nasıl temizlenir? Kesme tahtası hijyeni
Türkiye Beslenme Rehberi bulaşık süngerinin haftada en az bir kez deterjanlı kaynar suyla yıkanmasını ya da çamaşır suyunda bekletilmesini önerir. Bez...
-
Son tüketim tarihi geçen ürün yenir mi? STT ve TETT farkı
Son tüketim tarihi (STT) geçmiş ürünü yemeyin; bu tarih gıdanın güvenliğiyle ilgilidir ve et, süt ürünleri gibi çabuk bozulan gıdalarda bulunur. Tavsi...
-
B6 vitamini hangi besinlerde var? Günlük ihtiyaç ve besin tablosu
B6 vitamini tavuk, somon gibi balıklar, yumurta, nohut, kuru fasulye, mercimek, ceviz, muz, kırmızı biber ve tam tahıllarda bulunur. Günlük ihtiyaç ya...